Nắm tiền trong tay, thấy được nỗi khổ

Buổi ấy, sân chùa đông người. Tiếng dép bước qua nền gạch, tiếng chào hỏi khe khẽ và tiếng chuông ngân từ xa hòa vào nhau, khiến khoảng sân vốn thanh tĩnh trở nên rộn ràng. Giữa dòng người ra vào, một người đàn ông đứng nép bên hiên, liên tục nhìn về phía vị thầy trẻ đang bận tiếp khách. Đó là người hàng xóm cũ của thầy, quen biết từ những năm thầy còn chưa xuất gia.

Từ ngày thầy rời xóm đi tu, hai người ít có dịp gặp lại. Người hàng xóm vẫn sống giữa những lo toan quen thuộc của đời thường, còn thầy bước vào nếp sống tu hành. Thời gian trôi qua, trong lòng anh dần nảy sinh mong muốn tìm hiểu đạo Phật. Anh nghe người ta nói về nỗi khổ, về sự buông bỏ, về bình an, nhưng vẫn chưa hiểu đạo Phật thực sự bắt đầu từ đâu.

Hôm ấy, anh tìm đến chùa với hy vọng được ngồi thật lâu cùng người quen cũ. Nhưng vừa nhìn cảnh đông đúc trước mắt, anh hiểu mình khó có một cuộc trò chuyện trọn vẹn. Anh chờ mãi, bàn tay lúc nắm lại, lúc buông ra, trong đầu đầy những câu hỏi về tiền bạc, công việc và hạnh phúc.

Khi thầy vừa có một khoảng trống ngắn, anh vội bước tới:

“Tôi muốn tìm hiểu về Phật pháp. Nhưng tôi chưa biết phải bắt đầu từ đâu.”

Thầy nhìn anh, rồi nhìn dòng người vẫn đang chờ phía sau. Không đủ thời gian để giảng giải dài, thầy chỉ nói:

“Anh về đi. Hãy hình dung tay anh đang nắm một đống tiền.”

Người đàn ông hơi ngẩn ra:

“Nắm một đống tiền sao?”

Thầy gật đầu, chậm rãi nói tiếp:

“Anh suy nghĩ thật kỹ về nó. Khi nào anh nhìn đống tiền trong tay mà thấy nó là khổ, khi ấy anh bắt đầu hiểu được đạo Phật.”

Anh đứng lặng. Câu trả lời quá ngắn, lại trái hẳn điều người đời thường nghĩ. Tiền vốn là thứ bao người vất vả tìm kiếm. Có tiền thì được ăn ngon, sống đủ đầy, có thể bước đi giữa cuộc đời với dáng vẻ tự tin hơn. Vậy tại sao nắm tiền trong tay lại phải thấy khổ?

Anh định hỏi thêm:

“Nhưng tiền giúp con người sống sung sướng hơn, chẳng phải vậy sao?”

Thầy chỉ kịp đáp:

“Chính chỗ ấy là điều anh phải tự suy nghĩ cho thấu.”

Rồi thầy lại phải quay sang tiếp những người đang chờ. Người hàng xóm bước ra khỏi sân chùa, mang theo một câu nói tưởng như đơn giản mà nặng trĩu trong lòng. Bàn tay anh trống không, nhưng anh vẫn vô thức khép những ngón tay lại, như thể thật sự đang nắm một món tiền lớn.

Trên đường về, câu hỏi cứ trở đi trở lại. Nếu không có tiền, người ta khổ vì thiếu thốn. Nhưng có tiền rồi, liệu nỗi khổ có thật sự chấm dứt? Người có tiền phải giữ tiền, lo mất tiền, lo tranh giành, lo hơn thua. Khi đã quen với sung túc, họ lại sợ một ngày mọi thứ rời khỏi tay. Tiền có thể giải quyết một số khó khăn, nhưng cũng có thể buộc lòng người vào tham vọng không đáy.

Điểm nút nằm ở chỗ anh bắt đầu hiểu rằng lời thầy không phủ nhận giá trị sử dụng của tiền. Điều thầy muốn anh nhìn thấy là bản chất mong manh của mọi thứ con người đang nắm giữ. Nếu xem tiền là hạnh phúc tuyệt đối, người ta sẽ dành cả đời chạy theo nó. Có được một ít lại muốn nhiều hơn; giữ được hôm nay lại lo ngày mai mất đi. Chính sự bám chấp ấy làm lòng người không lúc nào yên.

Anh mở bàn tay ra. Trong khoảnh khắc ấy, anh nhận ra tiền bạc không tự nó là hạnh phúc hay đau khổ. Nỗi khổ nảy sinh khi con người trao cả cuộc đời mình cho nó, tưởng rằng ăn ngon, giàu sang, dung mạo hay địa vị có thể đem lại sự mãn nguyện bền lâu.

Sau buổi gặp ngắn ngủi ấy, hai người không còn dịp gặp lại. Mấy chục năm trôi qua, vị thầy vẫn nhớ câu chuyện và không biết người hàng xóm năm nào đã suy nghĩ ra được điều ấy hay chưa. Câu hỏi vẫn bỏ ngỏ, giống như một hạt giống được trao vào tay người khác: nó có nảy mầm hay không còn tùy vào sự chiêm nghiệm của chính người nhận.

Nhưng lời nhắc ấy vẫn còn nguyên giá trị. Người đời thường cho rằng ăn ngon là sung sướng, giàu sang là sung sướng, đẹp đẽ hay có danh vọng là sung sướng. Vì tin như thế, họ vất vả cả đời để tìm kiếm. Chỉ khi đủ tỉnh táo, con người mới nhận ra rằng dù đang thuận lợi hay khó khăn, tất cả vẫn sống giữa một cuộc đời vô thường, chịu sự chi phối của nhân quả và không tránh khỏi khổ đau.

Ý nghĩa câu chuyện

Muốn bắt đầu hiểu đạo Phật, con người cần nhìn sâu hơn vẻ hấp dẫn của tiền bạc, danh vọng và hưởng thụ. Những thứ ấy không đem lại hạnh phúc bền vững; nếu tham đắm và bám chấp, chúng còn trở thành nguồn gốc của bất an.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang