Mũi tên tẩm độc

Buổi chiều hôm ấy, dưới gốc cây sala trong khu rừng yên tĩnh, tôn giả Malunkya ngồi thiền. Gió nhẹ lướt qua những tán lá, mang theo mùi đất ẩm sau cơn mưa. Nhưng trong lòng ngài không yên. Một loạt câu hỏi cứ xoay vần trong đầu: "Thế giới này là thường còn hay vô thường? Sinh mạng và thân này là một hay khác? Như Lai sau khi nhập diệt còn hay mất?"

Ngài đã xuất gia theo Đức Phật được nhiều năm, nhưng chưa bao giờ nghe Thế Tôn giải thích những điều này. Càng nghĩ, ngài càng bứt rứt. "Ta phải hỏi cho ra lẽ. Nếu Thế Tôn trả lời được, ta sẽ tiếp tục tu. Còn nếu không, ta sẽ bỏ học pháp, hoàn tục."

Chiều tà, khi ánh nắng vàng cam nhạt dần, Malunkya đến trước Đức Phật, chắp tay, giọng có phần cứng cỏi: "Bạch Thế Tôn, trong khi con độc trú, con khởi lên ý nghĩ này: Thế Tôn đã bỏ qua không nói đến những vấn đề lớn lao như thế giới thường hay vô thường, hữu biên hay vô biên, sinh mạng với thân là một hay khác, Như Lai tồn tại hay không sau khi chết. Nếu Thế Tôn biết, xin hãy giải đáp. Nếu không biết, xin cứ thẳng thắn nói 'ta không biết, ta không thấy'. Nếu Thế Tôn không trả lời, con sẽ từ bỏ học pháp để hoàn tục."

Đức Phật nhìn Malunkya, đôi mắt từ bi nhưng sâu thẳm. Ngài nói, giọng trầm ấm mà đanh thép: "Này Malunkya, có phải ngay từ đầu, khi ngươi theo ta xuất gia, ta có hứa với ngươi rằng ta sẽ trả lời những vấn đề ấy không?"

"Bạch Thế Tôn, không."

"Vậy thì tại sao ngươi lại đòi hỏi? Nếu ta không trả lời, ngươi sẽ bỏ học pháp? Này kẻ ngu si kia, ngươi là ai và ngươi phủ nhận cái gì?"

Malunkya cúi đầu, im lặng.

Đức Phật tiếp: "Này Malunkya, nếu có người nào đó nói: 'Tôi sẽ sống phạm hạnh theo Thế Tôn cho đến khi nào Thế Tôn trả lời cho tôi biết thế giới thường hay vô thường, Như Lai tồn tại hay không tồn tại' – người ấy sẽ chờ đợi cho đến chết mà vẫn không được nghe Như Lai trả lời."

Rồi Ngài ví dụ: "Này Malunkya, như có một người bị mũi tên tẩm thuốc độc bắn trúng. Những người bà con huyết thống mời một y sĩ khoa mổ xẻ đến chữa. Nhưng người bị thương lại nói: 'Tôi sẽ không chịu cho rút mũi tên này ra cho đến khi tôi biết ai đã bắn tôi – người đó là người ở làng nào, thị trấn nào, cao hay thấp, da đen hay da vàng. Tôi sẽ không rút mũi tên ra cho đến khi tôi biết cây cung ấy làm bằng gỗ gì, dây cung làm bằng dây leo hay gân bò, và mũi tên này thuộc loại độc nào.'"

Đức Phật nhìn thẳng vào Malunkya: "Này Malunkya, người ấy sẽ chết mà vẫn không biết được điều gì cả. Vì sao? Vì thời gian độc tố ngấm rất nhanh, còn thời gian để tìm hiểu những điều ấy thì thật dài."

"Cũng vậy, người nào chờ đợi Như Lai trả lời về những vấn đề lớn lao ấy thì họ sẽ chờ đến chết mà Như Lai vẫn không trả lời. Này Malunkya, đời sống phạm hạnh không tùy thuộc vào việc biết thế giới thường hay vô thường. Dù thế giới là thường hay vô thường, điều vẫn luôn có là sinh, già, bệnh, chết, ưu bi khổ não. Và chính điều ấy, Như Lai đã dạy con đường để đoạn trừ ngay trong hiện tại."

"Này Malunkya, dù thế giới là hữu biên hay vô biên, dù Như Lai có tồn tại hay không sau khi chết, thì thực tế vẫn có sinh già bệnh chết, ưu bi khổ não chi phối kiếp người. Và Như Lai bày ra con đường để vượt qua sầu bi khổ não ấy. Do vậy, hãy chấp nhận là không trả lời những gì ta không trả lời. Hãy chấp nhận là trả lời những gì ta có trả lời."

"Điều ta không trả lời: thế giới thường hay vô thường, hữu biên hay vô biên, sinh mạng với thân là một hay khác, Như Lai tồn tại hay không sau khi chết. Vì sao? Vì những điều ấy không liên hệ đến mục đích, không phải căn bản của phạm hạnh, không đưa đến yểm ly, ly tham, đoạn diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn."

"Điều ta trả lời: đây là khổ, đây là nguyên nhân của khổ, đây là sự chấm dứt khổ, đây là con đường đưa đến chấm dứt khổ. Vì sao? Vì những điều ấy có liên hệ đến mục đích, là căn bản của phạm hạnh, đưa đến yểm ly, ly tham, đoạn diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn."

Malunkya đứng lặng, những lời Phật dạy như một cú sốc. Ngài hiểu ra rằng sự khát khao hiểu biết những điều xa xôi đã làm ngài quên mất mục đích chính của đời tu: giải thoát khỏi khổ đau ngay trong hiện tại. Từ đó, ngài không còn vướng mắc vào những câu hỏi không lợi ích, mà chuyên tâm thực hành con đường Thế Tôn đã dạy.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện dạy chúng ta rằng trong đời sống tu hành, không nên lãng phí thời gian vào những câu hỏi siêu hình, viễn vông không liên quan đến mục đích giải thoát. Điều quan trọng là nhận ra khổ đau, nguyên nhân của khổ, và thực hành con đường chấm dứt khổ ngay trong hiện tại. Đức Phật không trả lời những câu hỏi ấy không phải vì Ngài không biết, mà vì chúng không đưa đến giác ngộ, và vì thái độ thiếu niềm tin của người hỏi. Bài học là hãy tập trung vào những gì thiết thực cho sự tu tập, đừng đem lý tưởng tu hành ra đánh cuộc với những thắc mắc phù phiếm.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang