Một triệu đồng trước những phận đời bị bỏ lại

Trong căn phòng của trung tâm nuôi trẻ mồ côi, trẻ khuyết tật và người già ở Ba Vì, tiếng bước chân của đoàn khách bỗng nhẹ hẳn. Trên những chiếc giường kê gần nhau, có em nhỏ mang nhiều dị tật, có em bị u não khiến đầu phình to. Một số em nằm yên, không thể tự chăm sóc mình, đôi mắt lặng lẽ nhìn lên trần nhà. Phía bên kia là những người già không còn gia đình bên cạnh.

Đoàn Phật tử theo vị thầy đến thăm trung tâm vốn đã nghe nhiều về cảnh đời bất hạnh, nhưng khi tận mắt chứng kiến, họ vẫn không giấu được bàng hoàng. Những con người ở đây không chỉ chịu đau đớn vì bệnh tật. Nhiều người còn bị gia đình bỏ mặc, không có khả năng tự kiếm sống và cũng chẳng biết nương tựa vào đâu nếu trung tâm không cưu mang.

Vị thầy đi chậm giữa những chiếc giường. Mỗi khuôn mặt trước mắt đều khiến câu chuyện về nhân quả trở nên không còn trừu tượng. Người ta rất dễ nói rằng ai khổ là do nghiệp của người ấy. Nhưng đứng trước một đứa trẻ không thể ngồi dậy, câu nói ấy bỗng trở nên lạnh lùng đến khó thốt ra.

Một Phật tử nhìn các em rồi khẽ hỏi:

“Thưa thầy, chúng con biết đây là những cảnh đời rất đáng thương. Nhưng nếu nói theo phước báo, giúp họ có giống như cúng dường người tu hành chân chính không?”

Thầy không trả lời ngay. Thầy mời mọi người ngồi lại rồi đặt một câu hỏi cụ thể:

“Giả sử ta có một triệu đồng. Nếu đem cho một người bình thường và đem cúng dường một người tu hành thánh thiện, trường hợp nào có phước hơn?”

Mọi người gần như cùng đáp:

“Dạ, cúng dường người tu hành thánh thiện có phước hơn.”

Thầy gật đầu, rồi hỏi tiếp:

“Người bình thường còn sống với gia đình, còn trách nhiệm với xã hội. Còn nếu đem một triệu đồng cho một người không còn nhận thức rõ, chỉ nằm một chỗ, không thể đóng góp gì cho cuộc đời, vậy có phước không?”

Cả nhóm bỗng im lặng. Vài người nhìn nhau, nhưng không ai dám trả lời. Nếu chỉ xét khả năng đóng góp của người nhận, dường như việc giúp một người nằm bất động không tạo ra lợi ích rộng lớn. Nhưng nếu bảo rằng không nên giúp, họ lại thấy nhói lòng khi nhìn những em nhỏ trước mặt.

Một Phật tử dè dặt lên tiếng:

“Nếu nói như vậy, có phải chúng ta không cần giúp những nơi như trung tâm này không, thưa thầy?”

Thầy nhìn quanh căn phòng rồi đáp:

“Không phải. Ta cần phân biệt rõ. Khi đem tiền cúng đúng một ngôi chùa chân tu, ta có phước. Khi đem tiền giúp một nơi đau khổ như thế này, có thể không phải là thêm phước theo cách vừa nói, nhưng ta được hết tội.”

Mọi người vẫn chăm chú lắng nghe. Thầy chỉ về phía những con người đang được chăm sóc:

“Trong xã hội thật sự có những người cực kỳ bất hạnh. Họ không tự nuôi nổi mình, gia đình cũng đã bỏ họ. Nếu cả xã hội tiếp tục bỏ họ luôn thì cả xã hội mang tội.”

Một người hỏi lại:

“Vậy khi chúng ta cùng giúp đỡ, điều gì thay đổi?”

Thầy nói chậm rãi:

“Khi có người đứng ra nuôi nấng họ, xã hội tránh được cái tội quay lưng với người bất hạnh. Có thể không thêm phước theo nghĩa người được giúp sẽ tạo lợi ích lớn cho đời, nhưng những lỗi lầm, sự vô cảm của chúng ta được giảm bớt.”

Câu nói ấy trở thành bước ngoặt trong cách nhìn của mọi người. Trước đó, họ quen cân nhắc việc thiện bằng kết quả nhìn thấy được: giúp ai để người ấy làm được nhiều việc tốt, cúng vào đâu để công đức lớn hơn. Nhưng tại nơi này, thước đo không nằm ở khả năng đáp trả của người nhận. Những em nhỏ và người già có thể chẳng bao giờ trả lại điều gì. Chính vì thế, việc cưu mang họ là phép thử đối với lương tâm của cả cộng đồng.

Thầy tìm gặp người giám đốc cùng các nhân viên của trung tâm. Những người ấy ngày ngày phải lo từng bữa ăn, giấc ngủ, thuốc men và việc vệ sinh cho những người không thể tự chăm sóc bản thân. Công việc âm thầm, nặng nhọc, lặp lại hết ngày này sang ngày khác.

“Các anh đang đại diện cho lương tâm của xã hội và của đất nước này,” thầy nói. “Nhờ các anh cưu mang những con người bị bỏ lại mà xã hội tránh được tội vô trách nhiệm.”

Người giám đốc lặng đi rồi đáp:

“Chúng tôi chỉ cố để họ có nơi sống và có người chăm sóc.”

Thầy gật đầu:

“Chính điều tưởng như bình thường ấy lại rất quan trọng. Nếu không ai nhận trách nhiệm, họ sẽ sống thế nào?”

Một nhân viên đứng gần đó khẽ nói:

“Nhiều người ở đây không còn chỗ nào khác để về, thưa thầy.”

Không khí trong phòng càng lắng xuống. Những Phật tử lúc đầu còn ngập ngừng giờ đã hiểu câu trả lời. Họ không còn nhìn một triệu đồng như phép tính xem cho ai thì lợi ích lớn nhất. Trước một phận đời đang đói, đang đau hoặc không có ai chăm sóc, điều cần làm trước hết là không quay lưng.

Sau cuộc trò chuyện, mọi người chủ động tìm hiểu nhu cầu của trung tâm để góp phần giúp đỡ. Họ hiểu rằng hành động ấy không phải sự ban ơn từ người may mắn dành cho kẻ bất hạnh. Đó là trách nhiệm đạo đức của người đang có khả năng đối với người không còn khả năng tự cứu mình.

Chuyến thăm kết thúc, nhưng hình ảnh những em nhỏ bị u não, những thân thể khuyết tật và những người già bị bỏ lại vẫn theo mọi người trên đường về. Câu nói “nghiệp ai nấy chịu” không còn có thể được dùng như một lý do để bước qua nỗi đau của người khác. Nhân quả không dạy con người trở nên tàn nhẫn. Cảnh khổ xuất hiện trước mắt chính là cơ hội để mỗi người nhìn lại đạo đức của mình.

Từ đó, câu chuyện về một triệu đồng không còn là chuyện so sánh số tiền. Nó trở thành câu hỏi dành cho lương tâm: khi gặp một con người không thể tự sống, ta sẽ quay lưng vì cho rằng họ không tạo ra lợi ích, hay cúi xuống đỡ họ để xã hội này vẫn còn tình người?

Ý nghĩa câu chuyện

Luật nhân quả không phải lý do để bỏ mặc người đau khổ. Khi những phận đời bất hạnh xuất hiện trước mắt, giúp đỡ họ là trách nhiệm đạo đức, giúp mỗi người và cả xã hội tránh khỏi tội vô cảm.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang