Một thoáng bừng ngộ bên gánh củi

Gánh củi trên vai nặng trĩu, mồ hôi thấm đẫm tấm áo vá. Chàng trai trẻ bước chân trần trên con đường đất đỏ dẫn vào khu nhà giàu ở cuối làng. Hôm nay may quá, có người đặt mua một gánh củi khô, giá cũng tạm đủ mua gạo cho hai mẹ con vài bữa.

Chàng tên Huệ Năng, người xứ Lĩnh Nam – vùng đất mà người phương Bắc gọi là “man di”. Cha mất sớm, chẳng để lại gia tài gì, mẹ già yếu, hai mẹ con sống lay lắt nhờ những gánh củi chàng đốn trong rừng. Nhưng thời ấy, ai chẳng tự vào rừng kiếm củi được? Chỉ nhà giàu mới mua, mà nhà giàu thì ít, nên mỗi gánh củi bán được chẳng bao nhiêu. Ngày qua ngày, chàng gồng gánh nuôi mẹ, lòng không một lời oán thán.

Hôm ấy, chàng ghé vào nhà một phú ông. Vừa đặt gánh xuống sân, chàng nghe vọng ra từ gian chánh điện một giọng tụng kinh trầm ấm. Phú ông đang tụng kinh chữ Nho. Chàng không vội lấy tiền, cứ đứng lặng bên hiên chờ. Nhưng rồi những lời kinh cứ thấm vào tai, vào lòng chàng lúc nào không hay. Đến câu: “Bất ưng trụ sắc sinh tâm, bất ưng trụ thinh hương vị xúc pháp sinh tâm, ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm”, chàng bỗng rùng mình. Cả người chàng như có một luồng sáng xuyên qua, mọi u mê trong lòng bỗng tan biến. Chàng hiểu ra rằng bao lâu nay mình sống mê mờ, vô nghĩa, còn chân lý đích thực lại ở ngay đây – con đường giải thoát.

Phú ông tụng xong, bước ra. Chàng vội chắp tay: “Thưa ông, vừa rồi ông tụng kinh gì vậy?”

“Kinh Kim Cang.”

“Kinh này ở đâu có? Ai dạy?”

Phú ông gãi đầu: “Ở bên Trung Hoa thì nhiều chùa dạy, chứ ở đây ta chỉ tụng vậy thôi, chẳng biết ai giảng.”

Chàng lấy tiền, về đưa cho mẹ, rồi quỳ xuống: “Thưa mẹ, con xin phép sang Trung Hoa học đạo.”

Mẹ chàng ngỡ ngàng, nước mắt lưng tròng. Bà hiền lành, không biết đường xá xa xôi thế nào, chỉ sợ con đi rồi bỏ mẹ già. Chàng cũng phân vân, lòng như lửa đốt. Chàng chạy trở lại nhà phú ông, kể lại nỗi niềm. Phú ông tốt bụng, bảo: “Thôi được, để ta đem mẹ ngươi về nuôi, cho làm việc trong nhà. Ngươi cứ đi.”

Thế là chàng trai mười mấy tuổi khăn gói lên đường. Hành trang chỉ có ít tiền phú ông cho, cùng khát khao cháy bỏng tìm câu kinh Kim Cang. Chàng đi qua bao tỉnh thành, mỗi tỉnh rộng bằng cả nước Việt Nam. Khi thì ở trọ nhờ chùa, khi thì xin ăn qua ngày. Trên đường, chàng hỏi thăm mãi, cuối cùng cũng biết ngài Hoằng Nhẫn – Ngũ Tổ – ở chùa Hoàng Mai, phương Bắc, chuyên giảng kinh Kim Cang. Chàng rảo bước lên đường. Càng lên Bắc, trời càng lạnh. Quần áo chàng rách bươm, chân tay lấm lem. Khi tới chùa Hoàng Mai, chàng chẳng khác gì kẻ ăn mày. Tóc tai bù xù, quần một ống dài một ống ngắn, người gầy nhom.

Chàng bước vào chùa, lặng lẽ đứng giữa đám tăng chúng đường bệ, áo quần rực rỡ. Chẳng ai để ý. Mãi chàng mới được dẫn vào gặp Ngũ Tổ. Ngài Hoằng Nhẫn nhìn chàng một lượt, hỏi:

“Ngươi từ đâu đến?”

“Bạch hòa thượng, con ở xứ Lĩnh Nam đến đây cầu làm Phật.”

Mấy vị tăng đứng gần liếc mắt khinh miệt. Ngũ Tổ cũng ngạc nhiên: “Ngươi là người xứ mọi, mà cầu làm Phật cái gì?”

Chàng không run sợ, đáp ngay: “Bạch hòa thượng, người có kẻ Nam người Bắc, nhưng Phật tánh vốn đồng.”

Ngũ Tổ biết ngay đây là pháp khí. Nhưng trước mặt năm trăm tăng chúng, nếu nói nhiều sẽ sinh ganh tỵ. Ngài bảo: “Thôi, xuống nhà bếp giả gạo đi.”

Chàng vâng lời, xuống bếp. Cối giã gạo cho năm trăm người ăn nặng quá, chàng phải cột thêm đá vào để tăng sức. Ngày ngày, chàng lặng lẽ giã gạo, nhiếp tâm, công phu tiến dần. Sức khỏe cũng hồi phục, người tròn trịa hơn.

Ba năm sau, Ngũ Tổ biết duyên đã tới. Một hôm, ngài xuống bếp hỏi: “Ngươi làm việc cực khổ quá nhỉ?”

Chàng đáp: “Dạ, vì đạo, con không tiếc thân mình.”

Ngũ Tổ lại hỏi: “Gạo đã giã trắng chưa?”

“Bạch hòa thượng, gạo đã trắng, nhưng chưa có người sàng.”

Ngũ Tổ không nói thêm, chỉ gõ lên cối ba cái “cốp cốp cốp”, rồi quay lưng bỏ đi.

Canh ba hôm ấy, chàng đến gõ cửa phòng Ngũ Tổ. Ngài đóng kín cửa, kéo rèm, rồi đọc kinh Kim Cang. Đọc đến câu “ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm”, chàng bừng ngộ triệt để. Lần này, ngài hiểu thấu suốt tất cả. Ngũ Tổ liền trao y bát, và bí mật tiễn chàng đi trong đêm. Chính ngài phải chèo thuyền đưa chàng qua sông, vì chàng không biết chèo. Tới bến, chàng quỳ xuống đảnh lễ: “Thưa thầy, khi con chưa ngộ, thầy độ con. Nay con đã ngộ, con phải tự đi.” Rồi chàng vội vã lên đường, bỏ lại sau lưng bóng Ngũ Tổ lặng lẽ chèo thuyền về trong bóng đêm.

Từ đó, Lục Tổ Huệ Năng ra đời, dòng thiền Lâm Tế rực rỡ, và câu chuyện nghe kinh mà đốn ngộ trở thành huyền thoại trong lịch sử Phật giáo.

Ý nghĩa câu chuyện

Đốn ngộ là hiện tượng tâm thức bừng sáng trong một khoảnh khắc, nhưng nó không phải là ngẫu nhiên. Nó đến từ căn cơ, từ sự khao khát chân lý, và từ công phu miên mật. Đức Phật thời xưa không chú trọng đốn ngộ, vì ngài biết rằng con đường tu tập là cả một quá trình hàm dưỡng, chứ không phải chỉ chờ một giây phút thần kỳ. Câu chuyện của Lục Tổ nhắc chúng ta: đốn ngộ chỉ là bước đầu, quan trọng là sau đó phải tiếp tục tu sâu, giữ tâm vững chãi, mới đi đến giải thoát trọn vẹn.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang