Miếng ăn và nhân cách

Buổi chiều ở bến sông Bạch Đằng, gió từ sông thổi vào man mát. Tôi còn nhỏ, ngồi với đứa bạn trên bờ kè, trước mặt là ly nước mía mát lạnh, đá đập vụn long lanh dưới nắng. Tiếng còi tàu thỉnh thoảng vọng lên từ xa, hòa với tiếng sóng vỗ vào mạn thuyền. Chúng tôi đang cười nói vui vẻ, chưa hề biết rằng vài phút sau, một hình ảnh sẽ khiến tôi nhớ mãi đến tận bây giờ.

Chuyện là thế này. Hồi đó, tôi còn là một cậu bé, thường hay cùng bạn bè ra bến sông chơi. Gia đình tôi không giàu nhưng cũng chẳng thiếu ăn, nên tôi chưa bao giờ hiểu được cái cảm giác đói đến cùng quẫn là như thế nào. Cho đến hôm đó, tôi mới thấy tận mắt.

Giữa lúc tôi và thằng bạn đang nhâm nhi ly nước mía, một người đàn ông tiến lại. Ông ta mặc bộ quần áo rách rưới, tóc tai bù xù, khuôn mặt hốc hác, ánh mắt nửa tỉnh nửa mê. Ông ta đứng cách chúng tôi vài bước, miệng lẩm bẩm, tay run run như muốn xin gì đó. Tôi còn nhỏ, chưa biết sợ, chỉ tò mò nhìn. Nhưng chưa kịp hiểu ông ta muốn gì, ông ta đã chụp lấy ly nước mía của tôi, ngửa cổ uống ừng ực hết sạch, rồi bỏ đi không nói một lời. Tôi và thằng bạn sợ quá, đứng bật dậy, bỏ chạy.

Hành động đó của ông ta khiến tôi ám ảnh mãi. Một người đàn ông, dù nghèo khổ đến đâu, cũng phải có chút tự trọng. Vậy mà ông ta lại làm một việc như thế, không khác gì ăn cướp, thậm chí còn tệ hơn cả ăn xin. Nhưng sau này, khi lớn lên, tôi mới hiểu: cái đói nó dằn xé con người ta đến mức nào. Khi cơn đói kéo dài từ ngày này qua ngày khác, trong đầu người ta chỉ còn một ý nghĩ duy nhất: làm sao để có miếng ăn. Còn những giá trị khác, như nhân cách, lòng tự trọng, đều bị đẩy sang một bên hết.

Người ta thường nói: “Bần cùng sinh đạo tặc”. Đói quá rồi, người ta có thể làm mọi thứ. Tôi từng nghe kể về những người trí thức, giàu có, sống sang trọng, nhưng khi bị tù đày, trong cảnh đói khát, họ đánh mất hết nhân cách, giành giật với nhau từng miếng đường, từng muỗng cơm. Cảnh tượng đó thê thảm đến mức không ai có thể tưởng tượng được. Cái đói đã biến họ thành những con thú chỉ biết tìm mồi.

Tôi chợt nghĩ đến những con chim trời. Nhiều người thấy chim bay lượn trên bầu trời thì ao ước: “Kiếp sau làm chim sướng quá, khỏi lo toan gì cả!”. Nhưng nếu thử làm chim một kiếp, mới hiểu nỗi khổ của chúng. Suốt ngày phải đập cánh bay đi tìm mồi, tìm từng hạt lúa rơi, từng con sâu trong kẽ lá. Không có lúc nào được nghỉ ngơi, không có tiếng nhạc, không có phim ảnh, không có những giá trị tinh thần. Chỉ có một nỗi lo duy nhất: miếng ăn. Con người chúng ta có phước, nên mới có thời gian rảnh để hưởng thụ những giá trị tinh thần: nghe nhạc, đọc sách, đi chùa, chúc Tết nhau. Còn loài vật thì không.

Thế mới thấy, vật chất nó ảnh hưởng đến tinh thần ghê gớm đến mức nào. Khi thiếu ăn, thiếu mặc, con người ta dễ trở nên thấp hèn, mất hết nhân cách. Nhưng cũng có những người, dù đói khổ, vẫn giữ được phẩm giá. Họ thà chết đói chứ không đi ăn cắp, không đi xin một cách nhục nhã. Đó là những con người có tinh thần mạnh mẽ, hiếm có lắm. Trong mười người đói, may ra mới có một người như vậy.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện này nhắc chúng ta rằng vật chất và tinh thần không tách rời nhau. Vật chất có thể chi phối và làm suy sụp tinh thần con người, nhưng tinh thần mạnh mẽ cũng có thể giúp con người vượt qua những khó khăn vật chất. Vì vậy, chúng ta cần biết trân trọng và trau dồi cả hai mặt, nhưng hơn hết, phải giữ vững nhân cách và phẩm giá của mình, dù trong bất cứ hoàn cảnh nào.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang