Màn hình vi tính và cái chú ý của tâm

Buổi chiều trong giảng đường, nắng vàng nhạt xuyên qua khung cửa sổ, phủ lên vai áo nâu sồng của những hàng Phật tử đang ngồi lắng nghe. Không khí tĩnh lặng đến mức chỉ còn nghe tiếng quạt trần quay đều và hơi thở của hàng trăm con người. Thầy ngồi trên bục giảng, đôi mắt sáng nhìn xuống đại chúng, giọng nói trầm ấm bắt đầu:

“Mọi người đang ngồi đây, các giác quan và hoạt động của ta đầy hết, nhưng hầu hết mọi người đang chú ý nghe sư phụ giảng. Cái mông mình đang tiếp xúc với ghế, có người cầm quạt, nhưng quên mất cái tay nó tự động quạt. Vì mắt đang lắng nghe sư phụ giảng rồi.”

Thầy dừng lại, nhìn quanh, rồi giơ tay lên như minh họa:

“Ví dụ người nào cầm viết, khi nghe được một ý hay, cúi xuống viết, thì lúc viết dường như không nghe nữa. Cái chú ý nó đã chạy xuống phần viết. Cùng một lúc tâm ta có nhiều hoạt động, nhưng cái chú ý chỉ tập trung vào một điểm mà thôi.”

Thầy nhìn lên bảng, rồi quay lại phía đại chúng, giọng trở nên thân mật:

“Cái chú ý này rất giống như màn hình vi tính. Ai làm việc trên máy vi tính thì biết, màn hình rộng nhiều mục, nhiều khung, nhưng cái con trỏ nhấp nháy chỉ có một chỗ. Muốn xử lý gì, ta kéo con chuột về đó, bấm một cái, chú ý nhảy về đó, bắt đầu xử lý. Còn toàn bộ màn hình chỉ là bề ngoài, bộ não nằm trong hệ thống xử lý bên dưới còn nhiều hơn nữa.”

Một Phật tử ở hàng ghế giữa khẽ gật gù. Thầy tiếp tục:

“Vậy nói ngủ còn chú ý không? Ngủ quên hết biết rồi, không có chú ý nữa. Nhưng thật ra lúc ngủ ta vẫn đang chú ý, chú ý vào suy nghĩ của giấc mơ. Còn những phần khác bị một loại thuốc mê sinh học khống chế, ta chìm vào giấc ngủ. Nhưng vẫn còn một điểm chú ý hoạt động trong thế giới riêng của nó, thành giấc mơ. Có giấc mơ rõ, thức dậy ta nhớ; có giấc mơ không rõ, thức dậy ta quên, tưởng mình ngủ quên không biết gì. Nhưng sự thực lúc đó ta vẫn đang biết, vẫn đang chú ý.”

Thầy ngừng lại, mắt nhìn xa xăm:

“Vậy chết là hết chú ý không? Vẫn không hết. Lúc đó ta rời khỏi thân xác này, ở một cuộc sống mới hoàn toàn có ý thức, vẫn có cái chú ý. Tâm thức hoạt động thì cái chú ý vẫn còn.”

Bỗng thầy cười nhẹ, kể một tình huống quen thuộc:

“Ví dụ bây giờ mọi người đang ngồi nghe sư phụ giảng, bỗng có người khều khều cái lưng, cái là mình rời bỏ sư phụ quay ra đằng sau liền. Vì cái khều nơi lưng lạ quá, nhột quá, buồn quá, làm ta đổi chú ý. Từ nơi sư phụ quay sang người sau lưng để coi họ muốn nói gì. Họ chuồng cho miếng bánh, vừa ăn vừa nghe. Đó là khi ta bị tác động làm thay đổi chú ý.”

Thầy đưa thêm ví dụ khác:

“Còn khi ta đang làm bài văn, đang học, bỗng bên hàng xóm vang lên một bài nhạc mình thích, cái chú ý mất liền. Cây bút đang tập trung bỗng dừng lại để lắng nghe. Hoặc mấy ngày SEA Game, có ông vào phòng thi, ra than: ‘Không thi gì được hết, tại đang lo không biết Việt Nam có thua Thái Lan hay không.’ Cái sở thích lôi kéo chú ý khỏi công việc bổn phận.”

Thầy nhìn xuống, giọng trầm xuống, nói về một hiện tượng sâu hơn:

“Cái ghê gớm nhất là vọng tưởng. Người nghệ sĩ đánh đàn dương cầm, mắt nhìn chăm chăm nốt nhạc, tay đánh theo, nhưng ý nghĩ vẫn chạy tùm lum trong đầu. Người phụ nữ vào bếp nấu ăn, múc cái này, chiên cái kia, nhưng lúc đó trong tâm rất nhiều ý nghĩ vẫn đang chạy, chuyện này chuyện kia. Vọng tưởng cứ tự khởi lên, kéo chú ý đi lãng qua chỗ này chỗ kia, rồi ta phải quay lại, rồi nó lại kéo đi, chập chờn, dao động, làm ta khó tập trung.”

Thầy nhấn mạnh, ánh mắt nghiêm túc:

“Có bệnh tăng động nơi trẻ em, mất tập trung. Ngồi đi học, mở vở ra, nhìn xuống một lát rồi quậy tầm bậy, không tập trung vào con toán hay viết chữ. Tay chân vùng vằng, không làm bài được. Mất tập trung làm giảm năng lực làm việc. Nếu mức độ ít, ta vẫn là người bình thường. Nhưng nếu mất tập trung lớn quá, ta không còn năng lực làm việc, làm bài thi là hỏng, làm việc gì là thất bại, có thể gọi là người thiểu năng, mất năng lực hành vi, giống như bệnh tâm thần.”

Thầy chia sẻ về ba hạng người:

“Hạng thứ nhất: hoàn toàn tập trung cao độ, là người xuất sắc, nổi bật, lỗi lạc, thậm chí thiên tài, thậm chí bậc thánh. Hạng thứ hai: có mất tập trung một phần bởi vọng tưởng nhưng chưa quá đáng, vẫn sống bình thường, học tập, làm việc được. Hạng thứ ba: hoàn toàn mất tập trung, vọng tưởng quá mạnh, kéo đi khỏi công việc, mất năng lực hành vi, giống bệnh tâm thần.”

Thầy mỉm cười, giọng ấm áp:

“Cái giá trị con người nằm ở khả năng tập trung nhiều hay ít. Như thang điểm từ 1 đến 10. 10 điểm là người hoàn toàn tập trung, đạt điểm toàn vẹn. 1 điểm hay không điểm là rơi vào bệnh tâm thần. Chính vì vậy ta tu tập thiền định để tăng mức độ tập trung, tăng giá trị con người. Khi đạt điểm 10 là bậc thánh. Còn 7, 8, 9 là người xuất sắc. Tập trung là chú ý đặt ổn định vào một chỗ, rồi ta soi sáng, khai phá ra nhiều điều vi diệu.”

Thầy đưa ví dụ cụ thể:

“Ví dụ thấy một người ốm, đạo đức căn bản là chăm sóc. Hỏi coi tới giờ uống thuốc chưa, lấy thuốc, đem ly nước, bóp miệng bỏ thuốc vào, đổ nước cho trôi. Xong rồi đi chơi. Người ốm sớm về với tổ tiên. Còn nếu tập trung, ta phát hiện ra: mồ hôi đổ nhiều không, bao lâu chưa tắm, đi vệ sinh mấy lần, thuốc chuyển biến ra sao, tâm lý thế nào, phòng có thoáng không, quần áo phù hợp không. Bao nhiêu vấn đề. Làm được hết, ta trở thành người điều dưỡng xuất sắc, có lòng nhân ái, làm việc chu đáo, có phước lớn. Chỉ bởi vì ta tập trung.”

Thầy kết luận về hai sắc thái của thiền định:

“Tu tập thiền định có hai sắc thái. Một là định: tâm buông lỏng, không chú ý vào đâu, diệt bỏ vọng tưởng, tâm trống rỗng, như câu kinh trong Pháp Bảo Đàn: ‘Ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm.’ Hai là thiền: có tập trung, tiêu biểu là tập trung vào hơi thở, biết hơi thở vào ra. Ở đây ta chọn con đường thiền, vì thiền và hơi thở có tác dụng nhiếp tâm hiệu quả hơn. Nhưng khi công phu cao, vọng tưởng bớt, ta có thể an trú trong trạng thái định, thả lỏng rỗng rang, không chú ý đâu cả. Người thiền định giỏi phải thành thạo cả hai.”

Thầy kể một kỷ niệm khiến cả hội chúng bật cười:

“Trong đời đi giảng, sư phụ chỉ sợ người dân tộc Ê-đê ở Đắk Lắk. Giảng gì họ cũng không hiểu. Một buổi giảng mà người ta không hiểu là chết liền. Mình đi rất xa, tổ chức tốn kém, mời họ lên, giảng suốt 15 phút, họ ngơ ngơ ngơ. Trời, trên này mình đổ mồ hôi hột. Chưa bao giờ sợ như vậy. Thế là phải giảng thấp xuống. Thấp xuống họ vẫn chưa hiểu. Thấp nữa. Bắt đầu nói tới trái ớt, trái dưa leo, nồi cơm, bếp củi, mắt họ mới sáng lên. Còn nói đạo lý nhân quả giải thoát giác ngộ là bỏ tay. Phải qua 15 phút mới bắt được tần số, hạ thấp xuống quanh nhà cửa, rồi gài đạo lý yêu thương, từ bi, nhân quả vào từ từ. Khổ vậy đó.”

Thầy cười hiền, rồi nói về sự kết nối tâm linh:

“Khi giảng, ngoài việc sắp xếp ý tưởng, quan sát hội chúng, còn phải kết nối từ tâm tới tâm. Người giảng sư kết nối được tâm mình với tâm thính chúng là thành công. Hồi xưa thầy không biết điều này. Sau này đứng trong hội chúng, quan sát, mới phát hiện ra: tâm của ông thầy giảng với tâm thính chúng hoàn toàn không dính nhau. Người kia loãng, ông kia đi đường ông, không ai chú ý ai. Lạ ghê, không hiểu tại sao.”

Thầy dừng lại, nhìn quanh, giọng ôn tồn:

“Nên nhớ, cái chú ý luôn bị chi phối bởi vọng tưởng và nghiệp. Trong một bữa tiệc đông người, ta chú ý vào người mình mến, đó là nghiệp. Về nhà rồi vẫn ngơ ngẩn, chú ý vẫn nằm ở bữa tiệc, đó là nghiệp. Đi vào bảo tàng, nhiều bức tranh, nhưng ta chú ý một bức, thấy hay, móc tiền mua, đó là do cảm nhận thẩm mỹ và mắc nợ họa sĩ từ kiếp xưa. Đến với Phật pháp, nhiều ông thầy, tự nhiên chú ý ông thầy gầy gầy ốm ốm, vì đời trước ông mắc nợ mình, mình theo đòi. Nghiệp chi phối ghê lắm.”

Cuối cùng, thầy nhắc nhở:

“Chúng ta hãy cố gắng tu tập thiền định, tăng sức tập trung, để trở thành người hạng nhất, có giá trị cao, có phước lớn, và tiến tới giải thoát.”

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học thầy muốn truyền tải: Cái chú ý của tâm là gốc rễ của mọi năng lực và giá trị con người. Vọng tưởng và nghiệp lực luôn kéo chú ý đi khỏi việc chính, làm ta mất tập trung, giảm năng lực. Tu tập thiền định giúp ta làm chủ chú ý, tăng khả năng tập trung, từ đó nâng cao giá trị bản thân, làm việc hiệu quả, và tiến tới giác ngộ giải thoát.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang