Lý và Sự: Hai cánh cửa vào chân lý

Giữa buổi chiều trong thiền đường, tiếng chuông ngân nhẹ rồi lắng dần. TT. Thích Chân Quang ngồi trên pháp tòa, ánh mắt hiền từ nhìn xuống đại chúng đang ngồi im lặng. Bên ngoài, vài tia nắng cuối ngày xuyên qua kẽ lá, chiếu những vệt sáng lung linh trên nền gạch. Thầy mở lời, giọng trầm ấm nhưng rõ ràng: “Hôm nay chúng ta nói về sự khác biệt giữa Lý và Sự. Từ trước đến nay, các con vẫn nghe nói người này tu theo Lý, người kia tu theo Sự, nhưng mấy ai hiểu cho tường tận?”.

Thầy dừng lại một chút, nhìn quanh, rồi tiếp: “Nếu dịch theo chữ Nho thông thường, Lý là lý thuyết, Sự là việc làm, tức là thực hành. Nhưng trong đạo Phật, hai chữ này không đơn giản như vậy. Lý ở đây là Lý tánh – tức là những tính chất của thể tánh, của Phật tánh nơi mỗi người. Đó là sự thanh tịnh, bất động, vô phân biệt. Còn Sự là hạnh, là việc làm, là những hành vi đạo đức, từ thiện, khiêm cung, lễ độ, sống vị tha. Nói một cách dễ hiểu, người tu theo Lý thì hướng đến cái tâm rỗng lặng, không phân biệt; người tu theo Sự thì chú trọng đến nhân quả, đến việc làm cụ thể trong đời thường”.

Thầy kể: “Có người ngồi thiền một thời gian, tự nhiên tâm thấy rỗng không, thanh thản, đi đứng tự tại, thấy mình làm chủ được mọi cử động, không khởi niệm. Người đó vui mừng khôn xiết, nghĩ rằng mình đã ngộ được Phật tánh, liền nói: ‘Tôi đã kiến tánh, tôi đã thành Phật!’. Nhưng vị thầy của người đó, nếu là bậc thiện tri thức, sẽ nhẹ nhàng nói: ‘Chưa phải đâu con, hãy ráng tu thêm’. Người kia nghe lời, tiếp tục tinh tấn. Một thời gian sau, vào được định sâu hơn, ông giật mình nhìn lại: ‘À, thì ra cái chỗ tôi tưởng là Phật tánh trước đây vẫn còn đầy lỗi lầm, vẫn còn thô thiển lắm!’.”

Thầy nhấn mạnh: “Cứ mỗi lần vào sâu hơn, người tu lại thấy lỗi của mình ở tầng trước. Càng tu, càng thấy lỗi. Cả cuộc đời tu hành, rốt cuộc chỉ là thấy lỗi. Có người ngồi thiền thấy ‘gì trơn’ (trống rỗng) liền hỏi tôi: ‘Thưa thầy, con thấy gì trơn, có phải là tốt không?’. Tôi liền nói: ‘Đừng thấy gì trơn! Hãy ráng thấy lỗi của mình. Việc tu đến tận cùng chỉ là thấy lỗi thôi’.”

Thầy giải thích thêm: “Người tu theo Lý thì nhìn đâu cũng thấy không, thấy mọi thứ đều hư ảo như mộng như huyễn. Nhờ vậy, tâm không bận bịu, không vướng mắc, tạo nên phong cách tự tại. Nhưng nếu đi quá xa, người ta có thể trở nên hờ hững với đời, không còn thiết tha làm việc gì. Còn người tu theo Sự thì luôn tỉnh táo phân biệt tôn ti trật tự, biết người hơn kẻ kém, biết người khổ để giúp đỡ. Họ giữ gìn nhân quả, làm việc thiện, sống khiêm cung lễ độ. Hai con đường nghe thì trái ngược nhưng thực ra đều là tính chất của đạo Phật”.

Thầy lấy ví dụ: “Một người tu theo Lý, gặp vị thầy, có thể vỗ vai thân mật: ‘Thầy khỏe không? Râu thầy dài quá, để con cạo cho nhé!’ – vì với họ, xuất gia hay tại gia đều như nhau, không phân biệt. Còn người tu theo Sự, khi gặp thầy, sẽ chắp tay cúi đầu: ‘Bạch thầy, con mới đến. Thầy có khỏe không ạ?’ – rất cung kính, đúng lễ. Cả hai đều có cái hay riêng, nhưng người tu theo Sự thì dễ giữ được nhân quả hơn”.

Thầy cũng nhắc đến kinh điển: “Những bộ kinh như Bát Nhã, Kim Cang, Triệu Luận, Trung Quán Luận thường nói về Lý. Kinh Kim Cang có câu: ‘Nhược dĩ sắc kiến ngã, dĩ âm thanh cầu ngã, thị nhân hành tà đạo, bất năng kiến Như Lai’ – nghĩa là nếu ai thấy ta bằng hình sắc, cầu ta bằng âm thanh, người đó hành tà đạo, không thể thấy Như Lai. Nghe thì cao siêu, nhưng nhiều người đọc xong lại rối trí. Còn những kinh như Pháp Hoa, Hoa Nghiêm, Niết Bàn thì nói cả Lý lẫn Sự, đưa ra phương pháp tu tập cụ thể, từng giai đoạn, từng quả vị rõ ràng”.

Thầy kể một câu chuyện trong Bát Nhã: “Có lần, ngài Tu Bồ Đề nói với chư thiên rằng: ‘Những giáo pháp của Phật đều là hư ảo, như mộng như huyễn’. Chư thiên trợn mắt kinh ngạc: ‘Trời ơi, giáo pháp của Phật mà ngài nói là hư ảo sao?’. Ngài Tu Bồ Đề lại nói tiếp: ‘Không chỉ giáo pháp, mà mười phương ba đời chư Phật cũng đều là hư ảo’. Chư thiên càng sửng sốt. Ngài lại nói thêm: ‘Ngay cả Niết Bàn tối thượng của chư Phật cũng là hư ảo’. Nghe xong, chư thiên rụng rời tay chân, không hiểu gì nữa. Họ liền hỏi Phật, và Phật xác nhận ngài Tu Bồ Đề nói đúng”.

Thầy dừng lại, nhìn đại chúng: “Các con thấy đó, Lý thì mênh mông như vậy, nhưng nếu không có Sự để áp dụng, người ta dễ rơi vào hư vô, chán nản. Còn nếu chỉ chú trọng Sự mà không hiểu Lý, thì dễ trở nên chấp trước, câu nệ. Người tu khôn ngoan là phải biết dung hòa cả hai: vừa giữ được tâm thanh tịnh, bất động, vừa làm tròn bổn phận, giữ gìn nhân quả. Đó mới là trọn vẹn”.

Thầy kết luận: “Việc tu hành của mỗi người, dù theo Lý hay theo Sự, đều phải hướng đến mục đích cuối cùng là thấy được lỗi của mình mà sửa đổi. Đừng bao giờ tự mãn với những gì mình đạt được, dù là những trạng thái thiền định cao siêu. Hãy luôn tỉnh táo, khiêm cung, và tinh tấn trên con đường đạo”.

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học sâu sắc mà TT. Thích Chân Quang muốn truyền tải: Trong tu tập, cần phân biệt rõ hai con đường Lý và Sự. Lý giúp tâm thanh tịnh, tự tại; Sự giúp giữ gìn nhân quả, đạo đức. Cả hai đều cần thiết và bổ sung cho nhau. Điều quan trọng nhất là đừng bị dụ bởi những mục tiêu cao siêu, mà hãy luôn quay về thấy lỗi của mình để sửa đổi, đó mới là công phu tu hành chân chính.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang