Lưỡi câu và con trùng

Buổi chiều cuối tuần, quán cà phê nhỏ ven đường vắng khách. Một người đàn ông trung niên ngồi một mình, tay cầm tách cà phê đen, mắt nhìn ra phía cửa kính. Bỗng nhiên, một cô gái trẻ bước vào, mái tóc dài óng ả, chiếc váy trắng nhẹ nhàng bay theo từng bước chân. Người đàn ông khựng lại, tay siết nhẹ tách cà phê, tim đập nhanh hơn một nhịp. Trong đầu anh ta vang lên một tiếng nói: "Đẹp quá!"

Anh ta tên là Minh, một kỹ sư xây dựng, đã ba năm nay sống độc thân sau cuộc ly hôn. Công việc bận rộn khiến anh ít có thời gian để ý đến ai, nhưng hôm nay, hình ảnh cô gái ấy khiến anh chợt thấy lòng mình xao động. Anh không biết rằng, chỉ trong tích tắc, một chuỗi tâm lý đã vận hành trong anh: mắt thấy hình ảnh – đó là điều kiện, gọi là xúc; cảm giác phấn khởi dâng lên – đó là thọ; và ngay sau đó, tình cảm yêu thích bắt đầu nảy sinh – đó là ái. Nhưng anh không hề nhận ra ba giai đoạn ấy, bởi chúng diễn ra quá nhanh, như một tia chớp.

Minh vốn là người từng trải. Anh đã đọc nhiều sách về tâm lý, từng đi học các khóa thiền, nhưng vẫn chưa thể làm chủ được những cảm xúc nhất thời. Anh thường tự hỏi: "Tại sao mình lại dễ bị thu hút bởi vẻ bề ngoài? Mình biết rằng nhan sắc chỉ là tạm bợ, nhưng sao lòng vẫn rung động?"

Một lần, trong buổi nói chuyện với người bạn thân tên Hùng, Minh tâm sự:

"Tao thấy mình yếu đuối quá. Hôm qua gặp một cô gái đẹp, tự nhiên lòng xao xuyến, mất cả bình tĩnh. Tao biết là không nên, nhưng không kìm được."

Hùng, một người tu tập lâu năm, mỉm cười đáp:

"Mày đừng lo. Đó là bản năng tự nhiên thôi. Nhưng mày có biết rằng, cái cảm giác thích thú ấy, nếu mày không tỉnh giác, nó sẽ gọt dần phước báu của mày không?"

Minh ngạc nhiên:

"Sao lại thế? Chỉ là cảm xúc nhất thời mà?"

Hùng gật đầu, giọng trầm xuống:

"Mỗi khi mày có một cảm giác sung sướng, dù là từ ngoại cảnh hay từ tưởng tượng, mày đang tiêu hao phước báu đã tạo từ quá khứ. Cũng như con trùng thấy mồi ngon nơi lưỡi câu, nó đớp vào thì mắc câu. Cái đẹp cũng vậy, nó là lưỡi câu, còn mày là con trùng. Đừng để lòng tham dẫn dắt."

Minh im lặng suy nghĩ. Anh nhớ lại những lần mình từng tự hào vì có chiếc xe hơi đắt tiền, hay bộ quần áo hàng hiệu, và cảm thấy sung sướng khi người khác ngưỡng mộ. Anh chợt nhận ra rằng, chính những cảm thọ ấy đã âm thầm lấy đi của anh biết bao phước báu mà anh không hề hay biết.

Một hôm, Minh tình cờ nghe được một câu chuyện từ một vị thầy. Vị thầy kể: "Có một người đàn ông, tự nhiên ngồi cười một mình. Người ta hỏi: 'Anh cười gì thế?', anh ta trả lời: 'Tôi đang tưởng tượng tôi là vua, sung sướng quá!' Vị thầy nói tiếp: 'Cái tưởng tượng ấy, dù không có thật, nhưng nó vẫn tạo ra cảm thọ sung sướng, và cũng tiêu hao phước báu y như thật. Vì vậy, nếu phải tưởng tượng, hãy tưởng tượng mình là người phục vụ, là hạt bụi dưới chân Phật, thì sẽ tạo phước, không mất phước.'"

Câu chuyện ấy như một lời thức tỉnh với Minh. Anh bắt đầu thực tập: mỗi khi thấy một người đẹp, thay vì để lòng xao động, anh nhủ thầm: "Đây chỉ là lưỡi câu, ta đừng mắc." Anh tập nhìn mọi thứ bằng con mắt tỉnh giác, không để cảm thọ dẫn dắt. Dần dần, anh thấy lòng mình nhẹ nhàng hơn, không còn bị ám ảnh bởi những vẻ đẹp bên ngoài.

Một năm sau, Minh gặp lại Hùng. Anh cười nói: "Tao đã hiểu rồi. Cảm thọ chỉ là một trạm trung chuyển. Nếu tao dừng lại ở đó, không để nó kéo mình vào ái, thì tao sẽ không mất phước. Tao đã tập được cách nhìn mọi thứ như nó là, không thêm không bớt." Hùng vỗ vai Minh: "Tốt lắm! Mày đã bắt đầu làm chủ được tâm mình rồi đó."

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện nhắc nhở chúng ta về quy luật tâm lý của cảm thọ: mỗi cảm giác sung sướng, dù từ ngoại cảnh hay từ tưởng tượng, đều tiêu hao phước báu đã tạo từ quá khứ. Vì vậy, hãy tỉnh giác trước mọi cảm thọ, đừng để lòng tham dẫn dắt, và biết chuyển hóa tâm mình theo hướng tạo phước, thay vì hưởng thụ mất phước.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang