Lời thầy: Không bao giờ lấp đầy lòng tham

Buổi chiều hôm ấy, tôi ngồi trên bậc thềm chùa, nhìn những tia nắng cuối ngày xuyên qua tán lá bồ đề, chiếu loang lổ xuống sân gạch. Mùi nhang trầm thoang thoảng hòa cùng hương cỏ ẩm sau cơn mưa nhẹ. Tôi vừa tròn mười bảy tuổi, cái tuổi đầy những trăn trở và hoài nghi về cuộc đời. Từ lâu, tôi đã tự hỏi: tại sao con người cứ sinh ra rồi chết đi, chết đi rồi lại sinh ra, cứ xoay vần mãi trong vòng luân hồi nghiệt ngã? Sống rồi chết, chết rồi sống, tất cả chẳng có ý nghĩa gì. Tôi thấy cuộc đời mênh mông vô nghĩa đến rợn người.

Nhưng rồi tôi tự nhủ: chết cũng không phải là cách giải thoát, vì nghiệp lực vẫn thúc đẩy ta tái sinh. Vậy thì phải sống sao cho có ý nghĩa. Và tôi nghĩ, một cuộc sống có ý nghĩa phải là cuộc sống có hạnh phúc. Nhưng hạnh phúc cho ai? Nếu chỉ tìm hạnh phúc cho riêng mình, e rằng lại sa vào ích kỷ, tham lam. Thôi thì, tôi nguyện đem cuộc đời này đi tìm hạnh phúc cho mọi người. Nghĩ vậy, lòng tôi nhẹ nhõm hẳn.

Thế nhưng, hạnh phúc là gì để mà tìm? Lúc đó tôi chưa hiểu đạo sâu, cứ nghĩ hạnh phúc của con người trước hết là vật chất: được ăn no, mặc ấm, nhà cao cửa rộng, tiện nghi đầy đủ. Tôi miệt mài suy nghĩ về điều đó suốt mấy năm trời. Cho đến một hôm, tôi có dịp tâm sự với vị thầy của mình. Thầy ngồi lặng lẽ, đôi mắt hiền từ nhìn tôi, rồi chậm rãi nói:

“Con không bao giờ lấp đầy được lòng tham của con người. Không bao giờ.”

Câu nói ấy như một tiếng sét giữa trời quang, khiến tôi bừng tỉnh. Tôi thoát khỏi ý nghĩ đã đeo đuổi mình bao năm qua. Đúng vậy, lòng tham của con người là vô đáy. Cho dù có tặng họ cả quả địa cầu, họ vẫn đòi thêm mặt trăng. Tôi chợt nhớ đến chuyện những người hàng xóm của tôi. Hồi chưa có nhà, họ nói: “Giá mà cất được cái nhà, tôi chết cũng mãn nguyện.” Thế rồi họ cất được nhà. Nhưng chưa được bao lâu, họ lại liếc sang nhà hàng xóm, thấy họ có chiếc xe mới, lại thèm muốn. Cứ thế, hết cái này đến cái khác, không bao giờ dừng lại. Lòng tham cứ đẩy họ đi tới, không bao giờ thỏa mãn.

Vậy thì, làm sao để thoát khỏi cái vòng luẩn quẩn ấy? Tôi nhìn lại chính mình. Tôi cũng có lòng tham, chỉ là nó chưa lộ diện rõ ràng. Tôi muốn đi tìm hạnh phúc cho mọi người, nhưng nếu tôi cứ mãi nghĩ rằng hạnh phúc là vật chất, tôi sẽ chỉ tạo thêm khổ đau cho mình và cho người. Tôi cần phải hiểu rõ hơn về bản chất của lòng tham, và cách để vượt qua nó.

Một lần, tôi đọc được trong kinh Phật câu chuyện ngụ ngôn về nguồn gốc của lòng tham. Ngày xưa, khi trái đất mới hình thành, mặt đất thơm ngon như bánh ngọt, những dòng suối chảy như sữa tươi. Một nhóm thiên tử từ cõi trời bay xuống, nghe mùi hương quyến rũ, bèn cúi xuống nếm thử. Chỉ một lần chạm vào vật chất, họ mất hết thần thông, không thể bay về trời. Họ bị kẹt lại trần gian. Nhưng ban đầu, họ vẫn sống hạnh phúc vì đất đai màu mỡ, thức ăn dư dả. Chỉ đến khi một vài người vì lười biếng, sợ người khác giành phần, bắt đầu tích trữ thức ăn trong nhà, thì lòng tham mới nảy sinh. Người này thấy người kia tích trữ, cũng bắt chước. Thế là phước đức của họ giảm dần. Mặt đất không còn thơm ngon nữa, mà trở thành đất khô cằn. Họ phải trồng trọt, phải đập lúa, giã gạo, nấu cơm mà ăn. Vậy mà lòng tham vẫn chưa dừng. Họ tranh giành ruộng đất, đánh nhau, phải chọn ra một người làm trọng tài phân xử. Người đó gọi là Đại Vương, và từ đó có vua.

Câu chuyện ngụ ngôn ấy khiến tôi giật mình. Hóa ra, lòng tham không chỉ là ham muốn vật chất, mà còn bắt nguồn từ lười biếng và sợ hãi. Chúng ta lười biếng, muốn có sẵn, sợ mất phần, nên mới sinh ra tích trữ, tranh giành. Và càng tham lam, phước đức càng vơi đi, cuộc sống càng khổ cực.

Tôi nhớ có lần gặp một ông thầy thuốc lớn tuổi, ông tâm sự với tôi rằng ông đang nghiên cứu một đề tài để quyết tâm đoạt giải Nobel. Tôi nhìn ông, thấy hơi tội nghiệp. Đề tài của ông nhỏ bé, không có gì xuất sắc, nhưng ước mơ của ông thì quá lớn. Đó cũng là một dạng tham lam về tiếng tăm, danh vọng. Lại có một cô gái kia, lúc nào cũng khéo léo chiếm tình cảm của người khác bằng lời nói, cử chỉ, quần áo. Tôi khuyên cô:

“Đừng bao giờ bận tâm đến việc chiếm tình cảm của người khác. Chỉ nên bận tâm rằng mình có thương yêu người khác một cách chân thành hay không. Sống trên đời này, đừng đi tìm cách để người ta thương mình, mà hãy tìm cách để mình thương người khác.”

Cô nghe vậy, im lặng một lúc rồi gật đầu. Và quả thật, khi ta thương yêu người khác một cách chân thành, tự nhiên người khác sẽ thương yêu ta. Đó là lẽ tự nhiên, như những ca sĩ nổi tiếng kia, họ có nhân duyên từ đời trước đã làm việc thiện, thương yêu chúng sinh, nên bây giờ được công chúng mến mộ.

Từ đó, tôi hiểu ra rằng, muốn hết tham lam, trước hết phải chuyển hóa tâm vị kỷ, ích kỷ. Người chứng được quả thánh Tu-đà-hoàn là người sống rất vị tha. Họ vẫn còn thích giàu, nhưng cái thích giàu đó không còn là để hưởng thụ cho riêng mình, mà là để làm việc thiện, giúp đỡ người khác. Nếu một ngày nào đó, tôi có được một số tiền lớn, tôi sẽ không mua nhà, mua xe cho mình, mà sẽ đi tìm những người nghèo khó để giúp đỡ. Đó mới là hạnh phúc đích thực.

Nhiều năm trôi qua, tôi vẫn nhớ mãi lời thầy dạy ngày xưa. Nó như một ngọn đèn soi sáng con đường tôi đi. Tôi không còn chạy theo những ảo ảnh vật chất, không còn khát khao danh vọng, quyền lực. Tôi học cách sống an nhiên, biết đủ, và tìm niềm vui trong việc cho đi. Cuộc sống của tôi trở nên nhẹ nhàng, thanh thản hơn. Tôi nhận ra rằng, hạnh phúc thật sự không nằm ở việc có thật nhiều, mà nằm ở việc ta có thể buông bỏ được những ham muốn ích kỷ của mình.

Ý nghĩa câu chuyện

Lòng tham của con người là vô đáy, không bao giờ lấp đầy được. Nó bắt nguồn từ vô minh, lười biếng, sợ hãi và tâm vị kỷ. Muốn thoát khỏi đau khổ, chúng ta phải nhận diện và chuyển hóa lòng tham bằng cách sống vị tha, biết đủ, và hướng tâm đến việc giúp đỡ người khác. Khi ấy, phước đức sẽ tự nhiên tăng trưởng, và cuộc sống sẽ an lạc, hạnh phúc.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang