Lời nhắc bên hai gian bếp

Buổi chiều, nắng nghiêng qua khung cửa, trải một vệt vàng mỏng trên nền nhà. Trong bếp, mùi thức ăn còn vương quanh những chiếc nồi vừa nguội. Vài giọt nước đọng bên thành bồn rửa, còn gian phòng khách phía ngoài đã lấm tấm bụi sau một ngày cả nhà đi lại. Người mẹ nhìn hai cô con gái đang đứng trước mặt mình rồi nhẹ nhàng phân công:

“Hôm nay chị dọn nhà bếp, còn em lau phòng khách nhé.”

Hai chị em cùng đáp lời. Người chị xắn tay áo, bước vào gian bếp, bắt đầu gom bát đĩa, lau mặt bàn và sắp xếp lại những vật dụng còn ngổn ngang. Người em mang khăn ra phòng khách, cúi xuống lau từng khoảng nền. Tiếng khăn chạm mặt gạch sột soạt hòa cùng tiếng bát đĩa khe khẽ từ phía trong vọng ra.

Đó không phải lần đầu người mẹ giao việc cho các con. Bà hiểu rằng trẻ nhỏ cần được tập làm những việc phù hợp trong gia đình, bởi đó là cách chúng học trách nhiệm. Biết nghe lời, biết hoàn thành phần việc được giao đã là bước đầu của đạo đức. Nhưng trong lòng bà vẫn có một nỗi băn khoăn: nếu đứa trẻ chỉ quen làm đúng phần mình, không bao giờ nhìn sang sự nhọc nhằn của người bên cạnh, thì về sau nó có thể trở nên so đo và khép kín.

Người em lau hết chiếc bàn nhỏ, kéo ghế về chỗ cũ rồi nhìn quanh phòng. Phần việc của em gần như đã xong. Từ gian bếp, tiếng nước vẫn chảy đều. Người chị còn phải lau bếp, dọn các góc bàn và thu xếp nhiều thứ. Em đứng yên một lát, bàn tay vẫn nắm chiếc khăn, nhưng chưa nghĩ đến chuyện sang giúp chị. Trong suy nghĩ non nớt của em, mẹ giao ai việc nấy; em làm xong phần mình là đủ.

Người mẹ bước lại, không trách mắng cũng không vội ra lệnh. Bà nhìn vào gian bếp rồi hỏi:

“Con thấy hôm nay chị con có khỏe không?”

Người em quay sang nhìn chị, ngập ngừng đáp: “Dạ, con thấy chị vẫn khỏe.”

“Thế dọn nhà bếp có vất vả không con?”

Em nhìn những chiếc nồi, mặt bàn còn ướt và khoảng nền bếp chưa lau xong, rồi khẽ nói: “Dạ, cũng có nhiều việc hơn phòng khách.”

Câu trả lời vừa dứt, em lại cúi nhìn chiếc khăn trong tay. Người mẹ vẫn không bảo em phải làm gì. Bà muốn con tự suy nghĩ, bởi một việc tốt chỉ thật sự có ý nghĩa khi lòng thương được đánh thức từ bên trong, chứ không phải do bị ép buộc.

Trong gian bếp, người chị vẫn tiếp tục phần việc của mình. Em gái nhìn chị khom lưng lau dưới chân bàn, rồi nhìn lại gian phòng khách đã sạch sẽ. Một bên là phần việc đã hoàn tất của em; một bên là công việc của chị còn dang dở. Em biết mình có thể cất khăn đi và nghỉ. Mẹ cũng không thể nói rằng em chưa ngoan, bởi em đã làm đúng lời dặn. Nhưng ánh mắt em bắt đầu chậm lại, như vừa nhận thấy có một điều khác nằm ngoài câu chuyện “việc của ai người ấy làm”.

Người mẹ lựa lời hỏi tiếp:

“Nếu một hôm mẹ vẫn phân công như thế, nhưng chị con bị ốm, con tính làm sao?”

Người em im lặng một lát rồi hỏi lại: “Nếu chị mệt, chị không dọn nổi nhà bếp hả mẹ?”

“Ừ, khi ấy phần phòng khách vẫn là việc của con. Nhưng nhà bếp của chị thì sao?”

Em suy nghĩ, hai ngón tay vô thức vò nhẹ mép khăn. Cuối cùng, em ngẩng lên: “Thì con sẽ cố lau xong phòng khách, rồi con sang phụ chị dọn nhà bếp.”

Người mẹ nghe xong, ánh mắt dịu lại. Bà không cần một câu trả lời hoa mỹ. Điều bà chờ đợi chính là khoảnh khắc đứa trẻ biết bước ra khỏi phần việc đã được giao để nghĩ đến người khác. Từ “con làm xong việc của con” đến “con sẽ phụ chị” chỉ cách nhau một câu nói, nhưng đó là một bước chuyển quan trọng trong tâm hồn.

Người em nhìn vào gian bếp lần nữa. Lần này em không còn chỉ thấy đó là phần việc của chị. Em thấy chị vẫn đang cúi xuống lau nền, thấy những thứ cần thu dọn còn nhiều, và hiểu rằng mình có thể làm thêm một chút. Em mang chiếc khăn đến gần cửa bếp rồi lên tiếng:

“Chị còn nhiều việc không?”

Người chị ngẩng lên: “Chị còn lau nền với sắp lại mấy thứ này.”

“Em xong phòng khách rồi. Để em phụ chị một chút.”

Không có tiếng reo vui hay lời khen ồn ào. Chỉ có người mẹ đứng bên ngoài, lặng lẽ nhìn hai chị em cùng làm việc. Một người tiếp tục thu xếp đồ đạc, người kia cúi xuống lau phần nền còn lại. Gian bếp dần gọn gàng hơn trong tiếng trò chuyện nhỏ nhẹ của hai đứa trẻ.

Điểm thay đổi không nằm ở việc nhà được dọn nhanh thêm bao nhiêu. Điều quan trọng là người em đã hiểu ra rằng làm đúng bổn phận mới chỉ là bước đầu. Khi tự nguyện làm thêm để chia sẻ khó khăn với người khác, em bắt đầu vượt ra khỏi giới hạn của lợi ích và trách nhiệm cá nhân. Hạt giống của một đời sống có lý tưởng đã được gieo xuống bằng một việc rất nhỏ.

Từ đó, người mẹ vẫn tiếp tục quan sát các con trong những sinh hoạt hằng ngày. Bà không chỉ xem chúng có hoàn thành công việc được giao hay không, mà còn tìm cách gợi cho chúng biết nhìn sang người bên cạnh. Khi một người mệt, người kia có thể đỡ đần; khi phần mình đã xong, vẫn có thể hỏi xem ai cần giúp. Bà hiểu rằng nếu không được uốn nắn từ sớm, trẻ có thể quen với sự tính toán: đây là việc của con, kia là việc của người khác.

Nhưng nếu được khơi mở đúng lúc, một câu hỏi giản dị cũng có thể khiến tâm hồn trẻ rộng ra. Hôm ấy, người em không làm điều gì lớn lao. Em chỉ lau phòng khách rồi bước sang giúp chị dọn bếp. Thế nhưng chính bước chân ngắn ngủi giữa hai gian nhà đã đưa em từ chỗ làm tròn bổn phận đến chỗ biết tự nguyện phụng sự người khác.

Người mẹ nhìn căn nhà sạch sẽ, lòng nhẹ đi. Bà biết con mình chưa thể hiểu hết hai chữ lý tưởng. Nhưng đứa trẻ đã chạm vào ý nghĩa của nó bằng đôi tay còn cầm chiếc khăn ướt: làm nhiều hơn phần bắt buộc, không phải để được khen, mà vì thấy người bên cạnh cần mình.

Ý nghĩa câu chuyện

Làm tròn phần việc của mình là đạo đức; tự nguyện làm hơn bổn phận để san sẻ với người khác là khởi đầu của lý tưởng sống. Cha mẹ và ông bà cần khéo léo gieo vào trẻ lòng vị tha từ những việc nhỏ hằng ngày.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang