Lời hứa của đứa bé và bài học về công bằng

Một buổi sáng chủ nhật, đường phố rực nắng, bụi bay mờ mịt sau lưng những chiếc xe đạp lóc cóc chạy ngang. Tiếng rao bán bánh mì vọng lại từ góc chợ xa, mùi mỡ hành xèo xèo thoảng trong gió. Một người bố dắt đứa con nhỏ ra phố chơi, bụng ngấn mỡ áo phong phanh, tay nắm chặt tay cu cậu. Đứa bé cứ nằng nặc đòi: “Bố ơi, con thích ăn hủ tiếu, nhưng mà ghé qua mua một ổ bánh mì thịt cho con nhé!”. Người bố cười gật, ghé vào lề mua một ổ bánh mì thịt nóng hổi, vỏ giòn rụm, mỡ chảy tăn tăn. Cu cậu cầm ổ bánh mì trên tay, húp húp thở vì nóng.

Đó là một gia đình bình dân, sống trong xóm nhỏ ngoại ô, ngày ngày bố đi làm thuê, mẹ bán hàng rong. Đứa bé lớn lên giữa những bữa cơm thiếu trước hụt sau, thỉnh thoảng mới được ăn bánh mì thịt. Buổi sáng chủ nhật ấy, với nó, ổ bánh mì là cả một niềm vui xa xỉ. Nó chưa kịp đưa ổ bánh lên miệng, thì khựng lại. Bên đường, một người đàn ông rách rưới, da bọc xương, mắt trũng sâu, đang nhìn chằm chằm vào ổ bánh mì mà nước miếng chảy ròng ròng xuống cằm, rớt tí tách xuống đất bụi. Ông ta ba ngày rồi chưa có gì trong bụng.

Đứa bé thấy vậy, lòng thắt lại, mắt ngấn nước. Nó đưa hai tay bưng ổ bánh mì đàng hoàng, bước tới trước mặt người đàn ông: “Chú ơi, chú ăn đi, con cho chú.” Người đàn ông bàng hoàng nhận, cắn ngập răng, nhai chồm chồm, nuốt rẹt một cái rồi đứng dòm mãi cái tay không của đứa bé coi còn gì nữa không. Đứa bé buồn bã, quay sang bố: “Bố ơi, sao trên đời này lại có người đói khổ đến thế? Con phát nguyện, sau này con sẽ làm để con giàu nhất thế giới. Mà khi con giàu nhất thế giới rồi, bất cứ ai trên cuộc đời này mà xin một tiếng, con cho ăn liền. Chỉ cần bốc điện thoại lên gọi con, con sẽ khiến người chở đồ ăn tới nơi liền. Trên thế giới này không để một người nào bị đói!”

Ba mươi năm trôi qua, lời hứa ngày thơ ấy đã thành sự thật kỳ vĩ. Đứa bé năm xưa giờ là tỷ phú giàu nhất hành tinh, ngồi trong biệt thự kính, điều hành đế chế kinh doanh bằng hàng trăm chi nhánh khắp địa cầu. Dưới trướng nó có 300 tiến sĩ kinh tế, tài chính, logistic, mỗi tháng nhận lương hàng ngàn đô, ngày đêm tính toán cho nó nắm trọn nền kinh tế thế giới. Một hôm, nó tập hợp 300 tiến sĩ trong phòng họp sang trọng, máy lạnh chạy rầm rì. Nó đứng dậy, ánh mắt sáng rực: “Các anh nhớ hồi nhỏ tôi đã ước mơ và hứa: nếu giàu nhất thế giới, tôi sẽ cho thức ăn tất cả những ai cần. Ai bốc điện thoại gọi, nhân viên gần đó chở đồ ăn tới liền. Giờ tôi thực hiện lời hứa, công bố khắp thế giới!”

Nghe xong, 300 tiến sĩ đồng loạt quỳ xuống, mặt tái mét. Một người đại diện run giọng: “Thưa ngài, làm ơn dẹp giùm cái lời hứa tào lao đó đi!” Vị tỷ phú sững sờ: “Sao? Lời hứa thiện chí tốt đẹp thế mà các anh bảo tào lao?”. Vị tiến sĩ lắc đầu: “Ngài thử nghĩ xem, nếu người ta chỉ cần gọi điện thoại là có ăn, họ còn cần đi làm không? Không cần làm nữa. Rồi nhân viên ngài trả lương để phục vụ, họ cũng chẳng thèm làm, vì họ cũng bốc điện thoại mà có ăn. Cả 300 chúng tôi cũng xù, ngồi nhà chờ gọi có ăn, không thèm làm nữa.”

Vị tỷ phú bật lại: “Thế thì tôi lấy đâu ra hàng hóa để cho?”. Vị tiến sĩ cúi mặt: “Thế giới sẽ loạn lên ngay. Cảnh sát không bắt tội phạm, quân nhân không giữ nước, nông dân không cày ruộng, công nhân mỏ bỏ khai thác dầu, ngân hàng đóng cửa. Toàn bộ kinh doanh của ngài sụp đổ, thế giới sụp đổ theo. Lời hứa thiện chí của ngài hóa ra lại phá hoại toàn cầu!”. Vị tỷ phú đứng im, hai tay chống bàn, thở dài rũ rượi. Nó nhận ra: lời hứa lúc nghèo thành hiện thực lúc giàu lại là thảm họa. Nó đành gật đầu: “Thôi, ta ngậm ngùi dẹp lời hứa đó.”

Từ đó, đế chế tỷ phú vận hành lại bình thường, mỗi người làm việc vì công sức mình, thế giới không sụp đổ. Vị tỷ phú hiểu ra: người ta được ăn no mặc ấm là nhờ công lao đóng góp, không thể tự nhiên có không công. Sự công bằng mới là nền tảng để người ta phấn đấu. Nó bỏ ý định ban phát không công, quay về xây dựng hệ thống kinh doanh dựa trên giá trị lao động.

Về sau, câu chuyện ấy trở thành bài học sâu sắc: tin vào công bằng, người ta mới tiến bộ. Như muốn dựng đạo đức dân tộc, phải dựng sự công bằng, lấy luật nhân quả dạy trong trường học. Còn tin lời hứa của kẻ chưa thành Phật như tỳ kheo Pháp Tạng hứa 48 điều siêu thực tế, cũng giống hứa cho cả thế giới có ăn — nghe đẹp nhưng khi thành Phật, ngài sẽ giật mình thấy không thể làm được, vì phá vỡ công bằng cuộc đời.

Ý nghĩa câu chuyện

Lời hứa thiện chí khi chưa đạt đến sự thật thường không thực tế; khi đã giác ngộ, vị Phật sẽ thấy nhiều lời nguyện xưa không thể thực hiện vì phá vỡ công bằng. Cuộc đời cần công bằng để người ta phấn đấu, nên không thể dựa vào hứa hẹn siêu hình mà đạt quả phúc không công. Phải đề cao luật nhân quả, luân hồi làm nền tảng đạo đức.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang