Lời dạy cuối cùng của Xá Lợi Phất

Buổi chiều hôm ấy, nắng đã tắt hẳn sau rặng núi, không khí ở Trúc Lâm bắt đầu dịu mát. Tôn giả Xá Lợi Phất vừa kết thúc thời khất thực buổi sớm, đang ngồi nghỉ dưới một gốc cây lớn thì thấy từ xa có bóng người đi lại. Đó là Bà La Môn Đà Na San Ni, người đàn ông quyền thế ở gần thành Vương Xá, với dáng điệu vội vã, áo quần còn vương chút bụi đường.

Gặp tôn giả, ông ta cung kính chắp tay, giọng có phần lúng túng:

“Bạch tôn giả, con đang cho người bắt sữa bò ở ngoại thành. Sữa mới vắt còn nóng, xin tôn giả hãy dùng cho ấm bụng.”

Tôn giả Xá Lợi Phất mỉm cười, từ chối một cách nhẹ nhàng:

“Hôm nay ta đã ăn xong. Ngươi có thể đến gặp ta lúc nghỉ trưa dưới gốc cây này.”

Người Bà La Môn vâng dạ rồi lui về. Đến buổi chiều, ông ta trở lại, ngồi xuống trước mặt tôn giả với vẻ mặt đầy tâm sự.

Tôn giả nhìn thẳng vào mắt ông ta, hỏi một câu không vòng vo:

“Này Đà Na San Ni, nhà ngươi có chịu tu hành, có thúc liễm thân tâm, hay vẫn còn sống buông lung trong dục lạc?”

Người Bà La Môn thở dài, giọng như van lơn:

“Bạch tôn giả, làm sao chúng con có thể không phóng dật được? Con còn cha mẹ già phải phụng dưỡng, vợ con phải nuôi dạy, đầy tớ lao công phải lo cho họ ăn học. Con còn trách nhiệm với bạn bè, thân hữu, bà con huyết thống, với tân khách, với tổ tiên phải cúng giỗ, với chư thiên phải lễ bái, với vua chúa phải đóng thuế. Lại còn thân này phải lo cho no ấm, trưởng dưỡng. Bạch tôn giả, biết bao bổn phận chất chồng, làm sao con có thể rảnh rang mà tu hành?”

Tôn giả Xá Lợi Phất không trả lời ngay. Ngài nhìn người đối diện, rồi hỏi một câu khiến ông ta phải tự suy nghĩ:

“Này Đà Na San Ni, ngươi nghĩ thế nào? Nếu có người vì cha mẹ mà làm điều phi pháp, bất chánh, thì khi chết, người ấy có thể biện hộ rằng ‘tôi làm điều này vì cha mẹ tôi’ để khỏi bị đọa vào địa ngục không?”

Người Bà La Môn im lặng một lúc, rồi cúi đầu đáp:

“Bạch tôn giả, dù có biện hộ hay cha mẹ có van xin, người ấy vẫn phải chịu quả báo, vẫn bị quỷ sứ kéo xuống địa ngục.”

Tôn giả lại hỏi tiếp, từng đối tượng một: vì vợ con, vì đầy tớ, vì bạn bè, vì tân khách, vì tổ tiên, vì chư thiên, vì vua chúa, vì bản thân. Người Bà La Môn đều phải trả lời giống nhau: dù vì ai, nếu làm điều phi pháp thì vẫn phải đọa.

Đến đây, tôn giả mỉm cười, hỏi một câu ngược lại:

“Vậy ngươi nghĩ sao? Một người vì cha mẹ làm điều phi pháp, và một người vì cha mẹ làm điều đúng pháp, ai tốt đẹp hơn?”

Người Bà La Môn chợt sáng mắt lên, như vừa nhận ra điều gì đó:

“Bạch tôn giả, người làm điều đúng pháp, chân chánh luôn tốt đẹp hơn. Hành trì đúng pháp luôn tốt hơn hành trì phi pháp.”

Tôn giả gật đầu, rồi lần lượt hỏi lại với từng đối tượng: vì vợ con, vì đầy tớ, vì bạn bè, vì tổ tiên, vì chư thiên, vì bản thân. Lần nào người Bà La Môn cũng phải tự xác nhận rằng làm điều lành, điều đúng pháp vẫn hơn. Ông ta hoan hỷ đảnh lễ tôn giả rồi ra về, lòng nhẹ nhõm như vừa trút được gánh nặng.

Thời gian sau, người Bà La Môn lâm trọng bệnh. Cơn đau hành hạ ông dữ dội, như có ai đó chém vào đầu, như bị ai siết chặt, như có luồng gió kinh khủng cắt ngang bụng, như bị nướng trên hố than. Ông cho người đến thỉnh tôn giả Xá Lợi Phất. Khi tôn giả đến nơi, ngồi xuống chỗ đã soạn sẵn, nhìn thấy thân thể gầy còm, hơi thở yếu ớt của người Bà La Môn, ngài liền hỏi:

“Này Đà Na San Ni, ngươi có kham nhẫn được không? Cơn đau có giảm bớt không?”

Người bệnh rên rỉ:

“Bạch tôn giả, con không thể chịu đựng nổi. Cơn đau ngày càng tăng, không hề giảm.”

Tôn giả Xá Lợi Phất im lặng nhìn ông một lúc. Ngài biết ông sắp ra đi. Ngài không hỏi về cơn đau nữa, mà chợt hỏi một câu khiến người bệnh phải tập trung tư tưởng:

“Này Đà Na San Ni, ngươi nghĩ sao? Địa ngục và bàng sinh (loài thú), chỗ nào tốt hơn?”

Người bệnh cố gắng trả lời:

“Bạch tôn giả, bàng sinh tốt hơn địa ngục.”

“Bàng sinh và ngạ quỷ, chỗ nào tốt hơn?”

“Bạch tôn giả, ngạ quỷ tốt hơn bàng sinh.”

Tôn giả lại hỏi tiếp, từng cấp độ một: ngạ quỷ với loài người, loài người với Tứ Thiên Vương, Tứ Thiên Vương với Tam Thập Tam Thiên, rồi lên Dạ Ma Thiên, Đâu Suất Đà Thiên, Hóa Lạc Thiên, Tha Hóa Tự Tại, và cuối cùng là Phạm Thiên. Người bệnh lần nào cũng tự trả lời rằng cảnh giới cao hơn thì tốt hơn.

Đến đây, tôn giả Xá Lợi Phất dừng lại. Ngài biết người Bà La Môn này rất ái luyến Phạm Thiên giới, nên ngài nói:

“Này Đà Na San Ni, ta sẽ thuyết giảng cho ngươi con đường đưa đến cộng trú với Phạm Thiên. Hãy nghe và khéo tác ý. Một vị Tỳ Kheo an trú, biến mãn một phương với tâm từ, rồi phương thứ hai, phương thứ ba, phương thứ tư, khắp thế giới trên dưới, bề ngang, không hận không sân. Đó là con đường đưa đến cộng trú với Phạm Thiên. Cũng vậy với tâm bi, tâm hỷ, tâm xả.”

Người Bà La Môn nằm đó, mắt rưng rưng, tâm dường như lắng dịu hẳn. Ông thì thào:

“Bạch tôn giả, xin nhân danh con cúi đầu đảnh lễ Thế Tôn, và thưa rằng Bà La Môn Đà Na San Ni đang bệnh khổ, xin đảnh lễ chân Thế Tôn.”

Tôn giả Xá Lợi Phất gật đầu, rồi sau đó từ chỗ ngồi đứng dậy, ra đi. Trên đường về, ngài nghĩ: “Dù có những cảnh giới cao thượng hơn cần phải chứng, nhưng ta đã an trú người Bà La Môn này vào Phạm Thiên giới thấp kém.”

Khi tôn giả về đến Trúc Lâm, Đức Phật đã biết tất cả. Ngài nói với các Tỳ Kheo:

“Này các Tỳ Kheo, dù cho có những cảnh giới cao thượng hơn cần phải chứng, nhưng Xá Lợi Phất, sau khi an trú Bà La Môn Đà Na San Ni vào Phạm Thiên giới thấp kém, đã từ chỗ ngồi đứng dậy và ra đi.”

Tôn giả Xá Lợi Phất đến đảnh lễ Đức Phật và thưa lại mọi chuyện. Đức Phật mỉm cười:

“Này Xá Lợi Phất, vì sao còn có những cảnh giới cao thượng hơn cần phải chứng mà ngươi lại an trú người Bà La Môn vào Phạm Thiên giới thấp kém rồi ra đi?”

“Bạch Thế Tôn, con nghĩ những vị Bà La Môn này rất ái luyến Phạm Thiên giới, nên con thuyết giảng con đường đưa đến cộng trú với Phạm Thiên.”

Đức Phật gật đầu:

“Này Xá Lợi Phất, Bà La Môn Đà Na San Ni đã mệnh chung và đã sinh về Phạm Thiên giới.”

Tôn giả Xá Lợi Phất lặng người. Ngài đã dùng trí tuệ và lòng từ bi của mình để dìu dắt một người đang hấp hối, không phải bằng những lời thuyết pháp cao siêu, mà bằng những câu hỏi khiến chính người ấy tự mình nhận ra chân lý. Và nhờ đó, một tâm hồn đang sợ hãi trước cái chết đã được an trú vào cõi lành.

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học mà TT. Thích Chân Quang muốn truyền tải: Trí tuệ đệ nhất của Xá Lợi Phất không chỉ là thuyết pháp hay, mà là khéo dùng câu hỏi để người nghe tự mình nhận ra lẽ phải. Khi đối diện với người sắp lâm chung, không nên giảng những điều quá cao siêu, mà phải khéo léo dẫn dắt họ từng bước, từ những điều gần gũi, để họ tự buông bỏ chấp trước, hướng tâm về điều thiện lành. Đó chính là lòng từ bi và trí tuệ ứng dụng trong cuộc sống.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang