Lời dạy cuối cùng của Đức Phật

Buổi chiều hôm ấy, dưới tán rừng cây Xa-la ở Kusinara, một vùng thôn quê hẻo lánh mà Đức Phật chưa từng đặt chân đến, không khí trở nên đặc biệt tĩnh lặng. Những tia nắng cuối ngày len lỏi qua kẽ lá, chiếu những vệt sáng vàng nhạt trên mặt đất. Các vị tỳ kheo ngồi quây quần quanh Đức Phật, người thì im lặng nhìn Ngài, người thì cúi đầu, có người rưng rưng nước mắt vì biết rằng đây là những giây phút cuối cùng của bậc Đạo Sư.

Đã ba tháng kể từ khi Đức Phật công bố sẽ nhập Niết-bàn. Suốt thời gian đó, Ngài cùng chư tăng du hành qua nhiều nơi, thuyết giảng rồi lại lên đường, như thể muốn dùng từng khoảnh khắc còn lại để gieo rắc hạt giống giác ngộ. Giờ đây, khi cơn bệnh đã làm thân tứ đại mệt mỏi, Ngài vẫn cố gắng nói lời cuối cùng với đại chúng.

“Này các thầy, còn ai thắc mắc gì nữa không?” – Giọng Đức Phật tuy yếu nhưng vẫn rõ ràng, chứa đựng từ bi.

Tôn giả A-nậu-lâu-đà nhìn khắp đại chúng, quan sát tâm niệm của từng vị tỳ kheo, rồi đáp:

“Bạch Thế Tôn, chúng tăng ở đây đã thanh tịnh, không còn ai thắc mắc gì nữa.”

Đức Phật khẽ gật đầu, rồi nhờ trải một tấm vải, Ngài nằm xuống, đầu quay về phía Bắc, mặt hướng Tây, nằm nghiêng bên phải. Tất cả đều im lặng theo dõi. Ngài nhắm mắt, thân bất động, hơi thở trở nên vi tế dần rồi như ngừng hẳn. Mọi người đều ngạc nhiên, không biết Ngài đang ở trạng thái nào.

Lúc ấy, tôn giả A-nậu-lâu-đà, với thiên nhãn thanh tịnh, quan sát tâm định của Đức Phật và tuyên bố cho đại chúng nghe:

“Thưa đại chúng, Thế Tôn vừa nhập Sơ thiền.”

Một khoảng lặng ngắn, rồi Ngài lại nói:

“Thưa đại chúng, Thế Tôn vừa xuất Sơ thiền, nhập Nhị thiền.”

Cứ thế, từng mức thiền được tôn giả xác nhận: “Thế Tôn xuất Nhị thiền, nhập Tam thiền. Thế Tôn xuất Tam thiền, nhập Tứ thiền.” Rồi Ngài đảo ngược trình tự: “Thế Tôn xuất Tứ thiền, nhập Tam thiền. Xuất Tam thiền, nhập Nhị thiền. Xuất Nhị thiền, nhập Sơ thiền. Xuất Sơ thiền, nhập Nhị thiền.” Cuối cùng, dừng lại ở Tam thiền, Đức Phật nhập Niết-bàn.

Ngay khoảnh khắc ấy, đất trời rung chuyển theo sáu cách. Bầu trời bừng sáng, nhạc trời vang lừng, và những cây Xa-la trổ hoa trái mùa để cúng dường. Mùi thơm ngát lan tỏa khắp khu rừng. Dân làng nghe tiếng động lớn liền kéo đến, kinh ngạc trước cảnh tượng linh thiêng.

Tại sao Đức Phật lại nhập xuất từng mức thiền như vậy? Đó là lời dạy cuối cùng, giáo lý tối hậu mà Ngài muốn gửi gắm: người đệ tử Phật phải tu tập để xuất nhập tự tại trong bốn mức thiền định, từ Sơ thiền đến Tứ thiền. Không phải chỉ ngồi yên mà tâm tán loạn, mà phải làm chủ được mọi trạng thái tâm, vào ra không bị chướng ngại. Đó là đỉnh cao của thiền định, là nền tảng để đạt đến giải thoát.

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học mà TT. Thích Chân Quang muốn truyền tải: Lời dạy cuối cùng của Đức Phật về tứ thiền nhắc nhở chúng ta rằng thiền định không phải là trạng thái cố định, mà là khả năng xuất nhập tự tại trong mọi hoàn cảnh. Người tu phải tinh tấn thực hành, dù chỉ đạt được một mức thiền nào đó, cũng đủ để thắp sáng lý tưởng và lan tỏa đến mọi người. Đó là con đường cao quý mà mỗi đệ tử Phật nên hướng đến.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang