Lời dạy cuối cùng bên rừng Xa-la

Chiều hôm ấy, bên rừng Xa-la ở thôn quê hẻo lánh tên là Kusinara, không khí trở nên lạ thường. Nắng đã tắt, nhưng bầu trời vẫn còn một màu tím nhạt. Đức Phật cùng chư tăng vừa đến, ngài có vẻ mệt mỏi vì cơn bệnh, nhưng đôi mắt vẫn sáng ngời. Chư tăng quây quần bên ngài, ai nấy đều biết những giờ phút này là những giờ phút cuối cùng.

Ba tháng trước, Đức Phật đã báo trước ngày ngài nhập Niết bàn. Kể từ đó, ngài dẫn đoàn chư tăng du hành vượt qua nhiều nơi, ghé từng điểm giáo hóa rồi lại lên đường, đi một cách vội vã như muốn dùng hết từng khoảnh khắc còn lại để thắp sáng cho đời. Và giờ đây, giữa khu rừng Xa-la, ngài đã đến điểm dừng cuối cùng của cuộc hành trình.

Đức Phật hỏi đại chúng: "Còn ai thắc mắc điều gì nữa không?"

Tôn giả Anuruda quan sát tâm của tất cả, thấy không còn ai vướng bận, mới đáp: "Bạch Thế Tôn, chúng tăng tỳ kheo ở đây đã thanh tịnh, không còn ai thắc mắc gì nữa."

Đức Phật nói lời cuối cùng rồi nhờ trải một miếng vải lót, ngài nằm xuống, đầu quay về hướng bắc, mặt quay về hướng tây, nghiêng mình bên phải và nằm im. Đại chúng nhìn ngài, không ai nói được lời nào. Họ không biết ngài đang ở trong trạng thái gì, bởi ngài không nói thêm một lời.

Bằng thiên nhãn của mình, tôn giả Anuruda quan sát tâm định của Đức Phật và công bố cho đại chúng nghe từng bước: "Thưa đại chúng, Thế Tôn vừa nhập sơ thiền. Thưa đại chúng, Thế Tôn vừa xuất sơ thiền nhập nhị thiền. Thưa đại chúng, Thế Tôn vừa xuất nhị thiền nhập tam thiền. Thế Tôn vừa xuất tam thiền nhập tứ thiền. Thế Tôn xuất tứ thiền nhập tam thiền. Rồi xuất tam thiền nhập nhị thiền, xuất nhị thiền nhập sơ thiền, xuất sơ thiền nhập nhị thiền, xuất nhị thiền nhập tam thiền..."

Đến khi Thế Tôn ngang tam thiền thì ngài nhập Niết bàn. Lúc đó, mặt đất rúng động theo sáu cách, bầu trời bừng sáng, nhạc trời vang lừng, những cây Xa-la trổ hoa trái mùa để cúng dường, mùi thơm bát ngát cả khu rừng. Tiếng động lớn khiến dân làng kéo đến, và tang lễ sau đó được cử hành rất lớn.

Nhưng tại sao Đức Phật lại phải đi qua từng mức nhập định tới lui như vậy? Cứ nhập rồi xuất, xuất rồi nhập nhiều lần như thế, ngài muốn gửi gắm điều gì? Đó chính là giáo lý cuối cùng, giáo lý tối hậu, giáo lý cốt tủy của đạo Phật: một người đệ tử Phật phải tu làm sao để xuất nhập một cách tự tại các tầng thiền định, từ sơ thiền đến tứ thiền.

Ngày nay, ít người đạt được điều đó, chỉ vì chúng ta không tập trung, không có đường đi chuẩn, không dồn hết nỗ lực, và không có bậc đạo sư để vạch đường chỉ lối. Nhưng chỉ vì lòng thương tưởng đến Đức Phật, thương tưởng đến Phật pháp, thương tưởng chúng sinh, chúng ta phải tái lập lại những gì cao quý của đạo Phật. Chúng ta phải nguyện lòng ráng suốt cuộc đời này làm cho được, dù có thể không đạt hết nổi tứ thiền, nhưng cũng phải được một mức nào đó. Bởi vì dù chỉ một mức, cũng đủ xác lập trong lòng ta một lý tưởng cháy bỏng, và từ đó, lý tưởng ấy sẽ lan truyền đến khắp mọi người xung quanh.

Ý nghĩa câu chuyện

Lời dạy cuối cùng của Đức Phật không phải là một bài kinh dài, mà chính là hành động xuất nhập tứ thiền của ngài. Ngài muốn nhắn nhủ rằng: người tu phải làm chủ được tâm mình, phải tự tại trong mọi tầng định, để đạt đến sự giải thoát. Dù chưa thể chứng được tứ thiền, chúng ta vẫn phải nuôi dưỡng lý tưởng ấy trong tim, vì đó là con đường cao quý mà người đệ tử Phật phải hướng tới.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang