Liều thuốc thông minh và nước cờ sai

Trong căn phòng kín, ánh sáng lạnh hắt xuống mặt bàn, nơi một liều thuốc nhỏ được đặt ngay ngắn như một món hàng vô giá. Không có tiếng ồn bên ngoài, chỉ có tiếng bước chân và những câu nói dè chừng giữa người bán với người đang khao khát trở nên thông minh. Thứ thuốc ấy được cho là có thể làm trí óc con người sáng rõ vượt bậc. Nhưng hiệu lực không kéo dài mãi: khi thuốc hết tác dụng, người uống sẽ trở lại như trước và phải tìm đến mua liều tiếp theo.

Người chế ra thuốc hiểu rất rõ sức mạnh đang nằm trong tay mình. Ông ta không bán công thức, không để bất kỳ ai được tự do sở hữu thứ có thể thay đổi năng lực trí tuệ. Ông chỉ bán từng liều, vừa đủ để người mua được nếm trải cảm giác đầu óc trở nên nhanh nhạy, rồi lại buộc họ quay về. Bằng cách ấy, ông có thể khống chế những người phụ thuộc vào thuốc.

Một người tìm đến và uống liều thuốc ấy. Khi tác dụng lan ra, anh cảm thấy khả năng suy nghĩ của mình thay đổi. Những điều rối rắm trở nên rõ ràng hơn; những mối liên hệ trước kia khó nhận biết nay có thể được nhìn thấy và sắp xếp. Nhưng cùng với sự sáng suốt mới có, anh cũng hiểu rằng mình đang bị trói vào một vòng lệ thuộc: hết thuốc thì phải trở lại, muốn tiếp tục thông minh thì phải mua thêm.

Anh im lặng suy nghĩ. Nếu cứ làm theo sự sắp đặt ấy, anh sẽ mãi nằm trong tay người bán. Nhưng nếu không quay lại, hiệu lực của thuốc sẽ hết. Sự lựa chọn ấy khiến anh phải cân nhắc từng bước.

“Anh muốn tiếp tục có được trí thông minh này thì phải đến đúng ngày,” người bán từng nhắc.

“Nếu tôi không đến thì sao?” anh hỏi.

“Thuốc hết tác dụng, anh sẽ trở lại như trước. Khi ấy, chính anh sẽ phải tìm tôi.”

Người bán nói với vẻ chắc chắn. Ông tin rằng không ai đã nếm trải năng lực vượt trội lại chấp nhận đánh mất nó. Sự ham muốn trở nên thông minh sẽ kéo họ trở về, còn bí mật chế thuốc sẽ bảo đảm quyền kiểm soát tuyệt đối của ông.

Nhưng người uống thuốc không dùng sự thông minh vừa có chỉ để tận hưởng cảm giác hơn người. Anh tập trung tìm hiểu chính thứ thuốc đã tạo ra biến đổi trong đầu óc mình. Khi năng lực suy nghĩ đang ở mức cao, anh lần theo cách chế tạo, phân tích và tìm ra phương pháp làm thuốc. Cuối cùng, anh đã tự chế được thứ mình cần.

Đến ngày hẹn, người bán chờ mãi mà không thấy anh xuất hiện. Một ngày qua đi, rồi những ngày khác tiếp nối. Sự vắng mặt ấy khiến ông khó hiểu. Theo tính toán của ông, người kia đáng lẽ phải quay lại trước khi thuốc hết tác dụng, phải khẩn khoản xin mua liều mới và chấp nhận mọi điều kiện được đặt ra.

Khi hai người gặp lại, người bán nhìn anh đầy dò xét.

“Sao anh không đến mua thuốc nữa?”

Người kia bình thản đáp: “Tôi không cần mua nữa.”

“Không mua thì thuốc sẽ hết tác dụng. Anh sẽ mất trí thông minh đã có.”

Người uống thuốc không hề tỏ ra lo lắng. Trái lại, vẻ điềm tĩnh của anh khiến người bán bắt đầu cảm thấy bất an. Anh nhìn thẳng vào ông ta rồi chậm rãi nói:

“Ông đã nhầm. Khi ông bán cho tôi loại thuốc làm tăng trí thông minh, tôi dùng chính trí thông minh đó để chế ra thuốc. Từ nay, tôi không cần mua của ông nữa.”

Câu trả lời ấy là điểm nút mà người bán không hề tính đến. Ông dựa vào sự thiếu thông minh ban đầu của người mua để xây dựng cách khống chế, nhưng lại quên rằng sau khi uống thuốc, người ấy không còn suy nghĩ như trước. Chính món hàng dùng để tạo ra sự lệ thuộc lại trao cho đối phương khả năng phá bỏ sự lệ thuộc đó.

Người bán sững lại. Kế hoạch tưởng như hoàn hảo bỗng lộ ra một kẽ hở không thể cứu vãn. Ông định nắm trí óc người khác trong tay, nhưng không dự liệu rằng một trí óc đã được khai mở sẽ tìm cách vượt khỏi bàn tay mình.

Người kia nói tiếp: “Ông đã tính sai một nước cờ.”

Người bán hỏi: “Anh muốn nói gì?”

“Ông tưởng tôi sẽ mãi quay lại cầu cạnh ông. Nhưng tôi đã đủ thông minh để tự làm ra thuốc.”

Không dừng ở đó, người ấy còn cho biết cuộc gặp hôm nay cũng đã nằm trong kế hoạch của mình. Trong cuộc cạnh tranh giành quyền độc chiếm loại thuốc, anh đã chuẩn bị để bao vây người bán.

“Tôi cũng đủ thông minh để bao vây ông,” anh nói. “Ngày hôm nay, khi ông ngồi đây đối diện với tôi, ông đã lọt vào bẫy rồi.”

Cuộc đối đầu đi đến kết cục tàn khốc. Người uống thuốc giết người bán để giành quyền độc quyền. Kẻ từng muốn khống chế tất cả bằng bí mật của mình cuối cùng lại bị chính người mà mình trao cho trí thông minh vượt qua và loại bỏ. Thứ thuốc tưởng sẽ đem đến quyền lực tuyệt đối không làm con người trở nên tốt đẹp hơn; nó chỉ đẩy cuộc tranh giành lên mức dữ dội hơn.

Sau cùng, người chiến thắng nắm lấy bí mật chế thuốc. Nhưng kết quả ấy không phải một kết thúc đáng mừng. Trí thông minh được dùng để tính toán, giăng bẫy, sát hại và độc chiếm đã trở thành công cụ của lòng tham. Cả người bán lẫn người uống đều không dùng năng lực ấy để mang lại lợi ích cho con người. Một người muốn khống chế, người kia muốn tiêu diệt đối thủ để thay thế vị trí độc quyền.

May thay, câu chuyện ấy chỉ là tình tiết trong một bộ phim. Nếu ngoài đời thật sự có một loại thuốc giúp con người lập tức trở nên thông minh, rất có thể người ta sẽ tranh giành, khống chế, thậm chí giết nhau để sở hữu nó. Trí thông minh chân thật không đến từ một viên thuốc. Nó được gây tạo dần dần trên nền tảng nhân quả, từ tấm lòng và từ cách con người sử dụng năng lực của mình.

Câu chuyện kết thúc ở một nghịch lý đáng suy ngẫm: người chế thuốc thông minh vẫn tính sai, còn người trở nên thông minh lại dùng khả năng ấy để làm điều tàn nhẫn. Không phải cứ có đầu óc nhanh nhạy là có trí tuệ cao quý. Nếu thiếu đạo đức, sự thông minh càng lớn có thể càng làm cho lòng tham và sự nguy hiểm tăng lên.

Ý nghĩa câu chuyện

Trí thông minh không thể tách rời đạo đức. Nếu dùng khả năng suy nghĩ để khống chế, tranh đoạt hay sát hại, con người sẽ tạo nghiệp xấu và đánh mất điều quý giá mình đang có. Trí thông minh chân chính phải được nuôi dưỡng từ nhân quả và tấm lòng thiện lành.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang