Khổng Tử và cậu bé: Bài học về những điều trước mắt mình không biết

Chiều thu hơi se lạnh, bước chân của Khổng Tử và đám học trò lục tục dừng lại bên bờ sông nhỏ. Gió thổi qua những tán cây khô xạc xào, tiếng nước chảy róc rách hòa cùng tiếng bước chân vang lên trên nền cỏ héo. Khổng Tử vận áo dài thâm, mày hơi cau lại vì đường xa, ngài bước đi trầm ngâm giữa những học trò đang kéo lê dép rách trên đất. Đột nhiên, phía trước có tiếng cãi vã lanh lảnh của trẻ con vang lên: hai cậu bé đang giậm chân, chỉ trỏ vào nhau tranh luận gì đó rất hăng.

“Cậu nói sai! Trời cao thế nào mà cậu biết!”
“Ta biết chứ, thầy bảo sao ta nhớ vậy!”

Khổng Tử khẽ mỉm cười, ngài vốn là bậc uyên bác hay can thiệp chuyện thiên hạ, nên thấy trẻ con cãi nhau, ngài cũng hơi nhiều chuyện bước tới gần, định gỡ rối cho các bé. Ánh mắt hiền từ của ngài vừa cúi xuống, một cậu bé quay phắt lại, đôi mắt tròn xoe nhìn thẳng vào mặt ngài.

Đã nhiều năm tháng trôi qua, Khổng Tử đi khắp nơi truyền đạo, gặp vua chúa tước hầu, ngài vẫn giữ được cái uyên bác lừng lẫy. Nhưng hôm ấy, bên bờ sông vắng, ngài chỉ mang theo mấy học trò nghèo, chẳng có nghi thức rườm rà nào. Các học trò đứng lùi lại, vì thói quen họ biết thầy mình thích thuyết giảng. Cậu bé kia thì chẳng biết sợ, nó đã nghe danh Khổng Khâu từ lâu nhưng chưa bao giờ thấy tận mắt.

Cậu bé đột ngột hỏi, giọng vang lên đầy thách thức:

“À thì ra ngài là Khổng Khâu đấy hả? Nghe nói ngài uyên bác lắm. Nói vậy cho thiếp cho chúng con hỏi ngài một điều được không?”

Khổng Tử hơi sững lại, rồi gật đầu bảo:

“Thưa con, cứ hỏi, ta sẽ trả lời.”

Tim ngài lúc này vẫn điềm tĩnh, nhưng hai tay ngài khép trước ngực, chờ đợi một câu hỏi về lễ nghĩa hay thiên văn. Thế nhưng cậu bé nheo mắt, chỉ thẳng vào mặt ngài:

“Thưa ngài, trên trời có mấy vì sao?”

Khổng Tử bỗng cảm thấy bối rối, bàn tay phải ngài nắm chặt ống tay áo, rồi ngài bối rối lắc đầu:

“Trời đất, chuyện trước mắt ta không hỏi, lại đi hỏi chuyện đâu xa xôi mịt mù. Ta không biết việc trên trời có mấy vì sao.”

Cậu bé không nhường, nó bước sát lại, giọng lanh lảnh:

“Vậy thì hỏi chuyện gần thôi: trước mắt ngài có bao nhiêu sợi lông mi?”

Khổng Tử khựng lại, mắt chớp liên tục, đầu ngài thoáng nóng lên. Ngài đưa tay quệt trán, cố lục tìm trong trí nhớ về hình dạng mí mắt mình nhưng chẳng thấy gì. Ngài bẽn lẽn lúng túng:

“Chuyện trước mắt như vậy… ta cũng không biết nữa.”

Cậu bé bật cười, chỉ tay vào mặt ngài:

“Ủa, vậy mà ai nói ngài cái gì cũng biết. Hỏi chuyện xa ngài không biết, hỏi chuyện gần trước mắt ngài cũng không biết. Gần nhất ngay nơi mình mình không biết!”

Khổng Tử đứng sững, vai ngài hơi trùng xuống. Ngài nhìn đám học trò, thấy họ cúi gầm mặt kìm cười. Trong lòng ngài dâng lên một sự xốn xang lạ: ngài từng tự tin giải kinh thư, bàn thiên hạ, thế mà cái lông mi trước mắt mình cũng chẳng rõ. Đó là điểm nút – ngài nhận ra cái biết của mình có giới hạn, ngay nơi thân mình còn tối tăm.

Ngài thở dài, xua tay bảo học trò:

“Thôi, đi thôi. Hậu sinh khả úy, kẻ sinh sau đáng sợ thật, nó lanh quá, ta nói không lại.”

Đám học trò vội theo bước chân ngài lục tục rời đi. Khổng Tử vừa đi vừa lẩm nhẩm, hiểu rằng kẻ sau này sẽ giỏi hơn mình, và quan trọng hơn: có những điều ngay nơi chính mình mà bậc thầy cũng mù tịt.

Về sau, mỗi khi ngồi trước gương, Khổng Tử thường nhớ lại chiều thu bên bờ sông ấy. Ngài dạy học trò không chỉ đọc sách người, mà phải soi vào mình. Đời ngài từ đó nhẹ nhàng hơn, bớt cái ngã mạn uyên bác, vì ngài đã thấm: lông mi trước mắt còn không biết, huống chi bao điều sâu thẳm trong tâm hồn.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện cho thấy có nhiều điều ngay nơi chính mình mà ta không hề biết, như lông mi trước mắt hay cấu trúc bên trong thân tâm. Ta dễ thấy lỗi người nhưng mù mờ với chính mình; chỉ khi khiêm cung soi rọi nội tâm mới thấu hiểu bản thân và bớt ngã chấp.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang