Khoảnh khắc bừng ngộ giữa dòng đời

Buổi sáng tại ngôi chùa nhỏ, nắng sớm len qua khung cửa, chiếu những vệt sáng vàng lên nền gạch đỏ. Trong thiền đường, không khí tĩnh lặng đến mức chỉ còn nghe tiếng thở đều đều của mọi người. Một vị tỳ kheo trẻ ngồi cuối phòng, mắt nhắm nghiền, tâm đang chìm sâu trong hơi thở. Bỗng, một con thằn lằn trên trần nhà mất bám, rơi xuống, đập bẹp xuống nền đất nghe một tiếng “bẹp”. Trong khoảnh khắc đó, như có một lớp màng mỏng nào đó trong tâm vị tỳ kheo bỗng bong ra. Mắt ông mở to, cả một vùng trời đất như bừng sáng, tâm phủ trùm khắp không gian, không còn bờ bến. Ông ngồi đó, lặng người, cảm nhận một sự đổi thay kỳ diệu mà không thể diễn tả bằng lời.

Chuyện kể rằng, từ xưa, trong đạo Phật có hai con đường: đốn và tiệm. Đốn là tức khắc, bất ngờ, trong khoảnh khắc. Tiệm là chậm rãi, lâu dài, từng chút một. Người tu thường nghe nói đến đốn ngộ và tiệm tu. Đốn ngộ là khi tâm bỗng chuyển sang một trạng thái hoàn toàn khác, bừng sáng, bao trùm tất cả. Còn tiệm tu là sự thực hành kiên trì, tỉ mỉ theo phương pháp, dù chưa thấy kết quả ngay nhưng công đức vẫn còn nguyên đó.

Thời Đức Phật, nhiều vị tỳ kheo nhờ nghe Phật giảng về năm uẩn, lục căn, lục trần mà chứng đạo trong khoảnh khắc. Nhưng đó không phải là chuyện ngẫu nhiên. Họ đã có công phu sâu dày từ trước, chỉ cần một lời dạy khế hợp là bừng ngộ. Các thiền sư Trung Hoa cũng vậy. Ngài Vô Ngôn Thông nghe câu “tâm địa nhược không, hệ nhật tự chiếu” mà đại ngộ, rồi truyền pháp cho ngài Cảm Thành ở Việt Nam. Ngài Mã Tổ Đạo Nhất thì dùng một cú đá khiến người hỏi đạo ngộ liền. Ngài Triệu Châu lại dùng lời nói kỳ lạ: khi người kia hỏi “gia phong của hòa thượng là gì?”, ngài chỉ cười đáp: “Ông hỏi gia phong ta, ta đã biết gia phong ông.” Người ấy nghe xong, bừng ngộ. Những nhân duyên ấy thật lạ lùng, không thể giải thích được. Chúng chỉ là những kích ứng thần kinh, đánh thức tâm thể vốn đã chín muồi qua bao năm công phu.

Người tu thường thắc mắc: “Tại sao nghe tiếng sỏi va vào trúc mà ngộ đạo?” hay “Tại sao bị đá một cái mà ngộ?” Nhưng không bao giờ có câu trả lời. Đó là nhân duyên, là thời tiết, không thể nắm bắt. Nếu cố giải thích, chỉ thêm mê lầm. Điều quan trọng là đừng bận tâm đến việc ngộ hay không ngộ, mà chỉ chú tâm vào từng giờ từng phút hiện tại, tu tập cho đúng pháp.

Một vị thiền giả nọ, sau bao năm khổ công tu tập, vẫn chưa thấy gì. Ông ngồi trong thiền thất, tâm an tịnh, nhưng vẫn còn một chút mong cầu. Một hôm, giữa lúc tâm lặng yên, ông chợt khởi lên một thắc mắc: “Khi mình không suy nghĩ về điều gì, thì cái gì đang thấy, đang nghe, đang đi?” Vừa dứt câu hỏi, tâm ông bừng sáng, mở ra một không gian bao la, phủ trùm cả mây trắng, mây xanh. Ông ngồi đó, nước mắt lăn dài, cảm nhận một sự giải thoát chưa từng có.

Nhưng đốn ngộ không đến với người thiếu công phu. Trước khi ngộ, phải có tiệm tu. Tiệm tu là tu từng chút, lâu dài, tỉ mỉ, cẩn thận từng ly từng tí. Có người niệm Phật mười năm chưa thấy gì, nhưng công đức vẫn còn nguyên. Có người tu thiền mười năm, hai mươi năm vẫn chưa ngộ, nhưng không hề uổng phí. Nhưng tiệm tu không chỉ là ngồi thiền hay niệm Phật. Nó còn là giữ gìn đạo đức, tránh những sai lầm. Một lời khoe khoang có thể làm mất một năm công phu. Một lời nói chủ quan có thể làm mất mười năm tu tập. Thậm chí, nếu phạm sai lầm nặng, có thể bị điên loạn. Vì vậy, người tu cần được học hỏi kỹ lưỡng, không được xem thường.

Điều quan trọng nhất trong tiệm tu là phải có lòng tôn kính bậc thánh. Như ông bà ta thường nói: “Kính thầy mới được làm thầy.” Người không biết tôn trọng thầy cô, không thể nên sự nghiệp. Trong đạo cũng vậy, phải lạy Phật, tôn kính Phật, không được ỷ y rằng “tâm tôi, tâm Phật bình đẳng” mà bỏ qua việc lạy Phật. Đó là sai lầm, dễ sinh kiêu ngạo. Phải lấy lạy Phật làm căn bản, tích lũy công đức từng ngày.

Người tu phải biết quên thời gian, không quan tâm đến kết quả sẽ đến khi nào, chỉ quan tâm mình có thực hành đúng ngay trong hiện tại hay không. Có người tu mười năm chưa thấy gì, có người gặp Phật pháp một năm đã ngộ. Nhưng dù nhanh hay chậm, chỉ cần kiên trì tiệm tu, công đức sẽ không bao giờ mất. Kiếp này chưa ngộ, kiếp sau cũng sẽ đại ngộ.

Cuộc đời của một hành giả là chuỗi ngày dài miệt mài trong công phu, không mong cầu, không nản chí. Và rồi, vào một khoảnh khắc nào đó, khi nhân duyên chín muồi, chỉ một tiếng động nhỏ, một câu hỏi bâng khuâng, cũng đủ khiến tâm bừng sáng, vượt thoát mọi chướng ngại. Đó là đốn ngộ, phần thưởng xứng đáng cho những ai đã kiên trì tiệm tu.

Ý nghĩa câu chuyện

Đốn ngộ và tiệm tu không đối lập mà bổ sung cho nhau. Đốn ngộ chỉ đến sau một quá trình tiệm tu lâu dài, tỉ mỉ. Người tu không nên mong cầu kết quả nhanh chóng, mà chỉ cần chú tâm vào thực hành đúng pháp, giữ gìn đạo đức, tôn kính Phật, tích lũy công đức. Khi nhân duyên chín muồi, sự giác ngộ sẽ tự nhiên đến, dù nhanh hay chậm, công phu không bao giờ uổng phí.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang