Khi cái đói đánh gục nhân cách

Tiếng sắt kéo lê trên nền xi măng rít lên từng hồi, chói gắt trong không gian ngột ngạt. Người đàn ông ngồi thu mình nơi góc phòng, cố bịt tai nhưng âm thanh ấy vẫn xuyên qua màng nhĩ, xuyên qua lớp da bọc xương vốn đã chai sạn bởi những năm tháng tù đày. Anh khẽ rùng mình, không phải vì lạnh – trời Sài Gòn nóng hầm hập giữa trưa – mà vì cái đói. Nó cồn cào từ tận đáy dạ dày, lan ra từng bắp thịt, khiến hai tay run rẩy, mồ hôi vã ra lạnh ngắt.

Người đàn ông tên Minh, trước khi bị bắt, là một giáo sư trẻ tuổi, giảng dạy văn chương tại một trường đại học danh tiếng ở Sài Gòn. Anh từng có cuộc sống đủ đầy: những buổi diễn thuyết trước đám đông, những ly cà phê buổi sáng, những cuốn sách quý trên kệ gỗ. Đồng nghiệp ngưỡng mộ, sinh viên nể trọng. Bước vào tù, anh vẫn cố giữ tư thế của một người trí thức: bộ đồ tù lấm lem nhưng được vuốt ngay ngắn, giọng nói điềm tĩnh, cử chỉ nhã nhặn. Nhưng thời gian trôi qua, những bữa cơm đạm bạc chỉ đủ cho người ta khỏi ngất đi, cái đói dần dần gặm nhấm tất cả.

“Mày không ăn phần của mày à?” – Tiếng thằng bạn cùng phòng, một trung úy ngụy tàn tật, cất lên khi thấy Minh bỏ dở nửa chén cơm của mình. “Tao không nuốt nổi.” Minh đáp, giọng khàn đặc, mắt nhìn ra ô cửa nhỏ trên cao. Nó nói tiếp: “Cố ăn đi ông giáo. Ở đây mà khinh chê cơm của tụi nó thì chết” – Minh không trả lời. Anh chỉ lắc đầu, tựa lưng vào tường, hai mắt nhắm nghiền, lảng tránh mùi cám lợn bốc lên từ chiếc bát. Nhưng sâu thẳm, anh biết mình không thể cưỡng lại lâu. Đêm hôm đó, cơn đói hành hạ anh, ruột gan sôi lên từng hồi. Anh nằm trên nền đất lạnh, mồ hôi nhớp nháp, mơ thấy bát cháo trắng mẹ nấu hồi còn nhỏ. Tỉnh dậy, nước mắt lăn dài trên má.

Ngày hôm sau, khẩu phần cơm được phát ra. Đó là ba chén cơm khô, chan nước muối loãng, với vài cọng rau muống úa vàng. Không ai bảo ai, cả phòng gồm mười lăm người đều nhìn chằm chằm vào mấy chén cơm. Người quản giáo đặt khay xuống rồi lạnh lùng quay đi. “Chia đều đi, mỗi người một phần như mọi khi.” – người đàn ông lớn tuổi nhất trong phòng cất giọng, chậm rãi bước tới. Nhưng lần này, tiếng càu nhàu nổi lên: “Phần của tôi sao ít hơn hồi sáng?” “Mầy tính bỏ bớt cơm của tao à?” Chỉ một thoáng lộn xộn, bàn tay Minh tự động lao về phía chén cơm gần nhất, chụp lấy nắm cơm nguội lạnh, nhét vội vào miệng, bất chấp việc các chén khác đang bị các tay khác tranh giành. Một người đàn ông gầy như que củi – trước là công chức bình thường – vừa nhai ngấu nghiến vừa đấm thẳng vào mặt người bên cạnh để giành chén đường. Nước mắt, nước mũi, cơm vương vãi khắp nơi.

Tiếng đập cửa dữ dội. “Mấy người làm gì trong đó?!” – quản giáo bên ngoài gào lên. Cánh cửa mở ra, cảnh tượng hỗn loạn hiện ra: những con người đang gầm gừ, giành giật, móc cả cơm dưới đất. Minh đứng sững lại giữa đám đông, miệng còn đầy cơm, mắt mở to, không tin nổi mình vừa làm gì. Anh quỳ sụp xuống, ôm mặt bật khóc – một người từng tự hào văn hóa, lịch thiệp, bây giờ lại như một con thú hoang. Anh nhớ lại những bài giảng về phẩm giá, về lòng tự trọng, mà giờ đây dưới cái đói, tất cả đều tan thành mây khói.

Sau ngày đó, Minh không còn khinh những bát cơm cám nữa. Anh ăn như những người khác – từng miếng, chậm rãi, nhưng luôn dành phần cho người yếu hơn. Anh hiểu ra một điều mà bao nhiêu năm học ở trường không dạy: thân và tâm không thể tách rời. Một cơ thể bị bào mòn đến cùng cực, dù đầu óc có nhiều chữ nghĩa đến đâu, cũng sẽ bị bản năng sinh tồn thắng thế. Không phải vì họ xấu, mà vì từng tế bào trong con người đều đang kêu gào được sống.

Nhiều năm sau, khi hòa bình trở lại, Minh được trả tự do. Anh không còn đứng trên bục giảng với vẻ hào hoa xưa. Anh lặng lẽ sống, viết những trang sách về sự thật trần trụi của con người. Có người hỏi vì sao anh dám viết về những góc khuất ấy, Minh chỉ mỉm cười: “Tôi đã thấy tận mắt con người ta có thể rẻ rúng đến mức nào khi cái đói hành hạ. Và tôi biết, muốn giữ nhân cách, phải giữ được thân tâm mình cho khỏi rơi vào cảnh cùng quẫn. Tôi không xấu hổ vì đã có lúc quỵ ngã, tôi xấu hổ nếu không học được bài học từ chính sự quỵ ngã của mình.”

Ý nghĩa câu chuyện

Thân và tâm là một khối thống nhất. Cái đói, cái khổ, bệnh tật có thể làm biến dạng tâm hồn con người. Vì vậy, trong tu tập, không thể chỉ lo trau dồi tâm linh mà bỏ bê thân thể; phải biết chăm sóc cả hai, và hiểu rằng bản năng sinh tồn là một sức mạnh thô thiển nhưng vô cùng mãnh liệt. Chỉ khi đủ tỉnh giác và đủ định lực, ta mới không bị nó lôi kéo khỏi nhân cách và đạo đức của mình.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang