Khát vọng sau tấm bằng

Trong căn phòng học yên tĩnh, ánh đèn hắt xuống những trang sách dày kín chữ và những công thức nối tiếp nhau. Một người trẻ ngồi trước bàn, mắt dừng lâu trên phần kiến thức về vật lý hạt nhân. Ngoài cửa sổ, không gian đã lắng xuống, nhưng trong đầu người ấy vẫn hiện lên một ước mơ lớn: phải học thật xa, thật sâu, cho đến ngày đạt được học vị cao nhất trong lĩnh vực này.

Ước mơ ấy không hình thành trong một buổi tối. Từ khi bắt đầu việc học, người trẻ đã nghe nói đến sức mạnh của hạt nhân: nếu được nghiên cứu và sử dụng đúng hướng, nó có thể đem lại những lợi ích lớn; nhưng khi biến thành vũ khí, sức tàn phá của nó có thể đe dọa vô số sinh mạng. Càng tìm hiểu, người ấy càng thấy lĩnh vực trước mặt vừa rộng lớn vừa nặng nề.

Con đường học tập không hề dễ dàng. Kiến thức ngày một khó hơn, những trang tài liệu đòi hỏi sự tập trung bền bỉ. Có lúc người trẻ tự hỏi mình đang cố gắng vì điều gì. Là để có một tấm bằng khiến mọi người nể phục? Là để được đứng cao hơn người khác? Hay thật sự vì muốn dùng hiểu biết của mình vào một việc có ích?

Một người quen ngồi đối diện, nghe người trẻ nói về ước muốn ấy rồi hỏi thẳng:

“Bạn muốn đạt học vị cao trong ngành vật lý hạt nhân để làm gì?”

Người trẻ hơi khựng lại: “Tôi muốn nghiên cứu thật sâu về hạt nhân.”

“Nhưng nghiên cứu sâu rồi để làm gì? Chỉ muốn có danh tiếng, hay còn một mục đích nào khác?”

Câu hỏi khiến căn phòng dường như lặng hơn. Bấy lâu nay, người trẻ vẫn nghĩ một ước mơ lớn tự nhiên là một lý tưởng đẹp. Nhưng hóa ra độ lớn của mục tiêu chưa đủ để quyết định giá trị của nó. Hai người có thể cùng muốn đạt một tấm bằng, cùng bước vào một ngành học, thậm chí cùng làm một công việc, nhưng điều bí mật nằm trong trái tim họ có thể hoàn toàn trái ngược.

Người trẻ đặt tay lên trang sách, chậm rãi nói:

“Tôi nghe nói bom hạt nhân rất nguy hiểm. Một số quốc gia đã nắm giữ nhiều vũ khí như thế. Tôi muốn hiểu rõ lĩnh vực này để tìm ra những công dụng có lợi cho con người và góp phần ngăn chặn tác hại của nó.”

Người quen hỏi tiếp: “Nghĩa là bạn không chỉ muốn thành công cho riêng mình?”

“Nếu kiến thức ấy chỉ làm tôi nổi tiếng mà không giúp được ai, thì sự học đó chưa phải điều tôi mong muốn.”

Nói ra được điều ấy, người trẻ cảm thấy khát vọng của mình rõ ràng hơn. Tấm bằng không còn là đích cuối cùng. Nó chỉ là một chặng đường để người ấy có đủ khả năng nghiên cứu, tìm kiếm điều có ích cho nhân sinh và hạn chế những nguy cơ có thể gây tàn phá.

Nhưng người quen chưa dừng lại. Ông muốn người trẻ nhìn thấy ranh giới rất mỏng giữa lý tưởng và ảo tưởng nên hỏi thêm:

“Nếu có người cũng học ngành này, nhưng chỉ muốn làm tốt công việc trong ngành điện hạt nhân thì sao?”

Người trẻ suy nghĩ rồi đáp: “Người ấy đang làm tròn trách nhiệm nghề nghiệp của mình.”

“Đúng. Đó là một đời sống có đạo đức. Còn nếu có người muốn học để bí mật chế tạo bom, rồi nghĩ rằng ai làm mình tức giận thì sẽ dùng bom tiêu diệt họ?”

Người trẻ cau mày: “Đó không còn là lý tưởng. Đó là tham vọng nguy hiểm.”

Chính câu hỏi cuối cùng trở thành điểm nút. Người trẻ bỗng nhận ra rằng cùng một ngành học, cùng một tấm bằng và cùng một năng lực, người ta có thể đi về hai hướng đối nghịch. Một người muốn đem kiến thức phục vụ con người; người kia muốn gom quyền lực về mình và dùng nó để đe dọa người khác. Bề ngoài, cả hai đều có một ước mơ lớn. Nhưng một bên mở lòng về nhân loại, còn một bên bị khóa chặt trong cái tôi.

Ảo tưởng không chỉ nằm ở mục đích vị kỷ. Nó còn xuất hiện khi một người đánh giá bản thân cao hơn sự thật. Chưa đủ khả năng nhưng đã tưởng mình có thể nắm giữ sức mạnh khủng khiếp; chưa học xong nhưng đã mơ đến việc khuất phục hoặc trừng phạt thiên hạ. Ý nghĩ ấy không làm con người lớn lên mà bào mòn sự tỉnh táo, công đức và tâm hồn.

Người trẻ cúi nhìn những dòng công thức trước mặt. Kiến thức vốn không tự nói rằng nó thiện hay ác. Chính động cơ của người sử dụng mới quyết định con đường. Nếu tâm trí chỉ quanh quẩn với danh vọng và sức mạnh cá nhân, việc học càng cao có thể càng nuôi lớn tham vọng. Nếu trái tim luôn hướng về lợi ích chung, mỗi bước tiến trong học tập lại trở thành một cơ hội phụng sự.

Từ hôm ấy, người trẻ không từ bỏ mục tiêu. Trái lại, người ấy càng chăm chỉ hơn, nhưng luôn tự nhắc mình không được biến tấm bằng thành chiếc bục để đứng trên người khác. Mỗi khi mệt mỏi hay lòng háo danh khởi lên, người ấy lại trở về với câu hỏi ban đầu: “Mình học điều này để làm gì?”

Câu trả lời cần được giữ trong từng ngày, không chỉ nói ra một lần. Học để tìm những ứng dụng có lợi cho con người. Học để góp phần ngăn chặn sức tàn phá của hạt nhân. Học để khi có năng lực, mình có thể phục vụ nhiều người hơn phạm vi bổn phận thông thường. Khát vọng ấy không nhằm gom lợi ích về riêng mình, nên nó có thể trở thành một lý tưởng sống.

Con đường phía trước vẫn dài và không ai có thể bảo đảm mọi mong muốn đều thành hiện thực. Nhưng người trẻ đã có một điểm tựa để không lạc hướng. Thành công không còn được đo bằng việc mình nổi tiếng đến đâu, mà bằng việc hiểu biết của mình mang lại lợi ích gì cho cuộc đời.

Trong căn phòng học, trang sách vẫn mở dưới ngọn đèn. Người trẻ tiếp tục đọc, lòng không còn mơ hồ như trước. Tấm bằng có thể giống nhau, ngành học có thể giống nhau, nhưng trái tim phía sau nó mới quyết định một người đang đi theo lý tưởng, làm tròn đạo đức nghề nghiệp hay trượt vào ảo tưởng và tham vọng.

Ý nghĩa câu chuyện

Lý tưởng và ảo tưởng đều có thể bắt đầu bằng một ước mơ lớn. Lý tưởng không hướng đến quyền lợi cá nhân mà nhằm phụng sự con người; ảo tưởng vừa vị kỷ, vừa thường đi kèm sự đánh giá bản thân cao hơn thực tế.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang