Khăn Trắng

Một buổi chiều tại tinh xá, không khí nóng bức và ngột ngạt. Tiếng ve sầu rền rĩ trên các tán cây xoài, xen lẫn tiếng đọc kinh đều đều từ các phòng học. Trong góc sân, một vị tỳ kheo trẻ ngồi co ro, đôi vai run lên vì khóc. Đó là ngài Châu Lợi Bàn Đặc. Đôi mắt đỏ hoe, bàn tay nắm chặt vạt y vàng đã sờn cũ. Phía sau cánh cổng gỗ nặng nề vừa đóng lại, tiếng bước chân của các huynh đệ vẫn còn vọng tới, mang theo những lời thì thầm không mấy thiện cảm.

Ngài Châu Lợi Bàn Đặc đến từ một gia đình giàu sang. Mẹ ngài là tiểu thư bỏ nhà theo một người hầu nghèo, rồi sau này mới dẫn con về thăm ông ngoại. Ông ngoại là đệ tử Đức Phật, thường đến tinh xá nghe pháp, và hai đứa cháu cũng đi theo. Người anh là Maha Bàn Đặc, xuất gia trước và đã chứng đắc A La Hán.Thấy anh thành tựu, người em cũng phát tâm xuất gia, nhưng một nghiệp quá khứ đã khiến ngài học gì cũng không nhớ, trở thành gánh nặng cho cả tăng đoàn.

Trong tăng đoàn, mọi người phải tu hành đồng bộ. Sau khi Đức Phật thuyết pháp, các bậc trưởng lão nhớ lại, giảng giải và rút gọn thành bài kệ cho các đệ tử dễ nhớ mà tiến tu. Nhưng ngài Châu Lợi Bàn Đặc thì khác. Mỗi lần nhắc lại bài kệ, ngài đều quên sạch. Các huynh đệ phải ngồi nhắc đi nhắc lại cho ngài, nhưng ngài vẫn không nhớ nổi. Thời gian trôi qua, sự kiên nhẫn của mọi người dần cạn kiệt.

Một hôm, một vị tỳ kheo chứng A La Hán, cũng là huynh đệ trong tăng đoàn, không thể chịu đựng thêm. Ngài bước đến trước mặt Châu Lợi Bàn Đặc, giọng nghiêm nghị:

"Em không đủ tư cách để làm một tỳ kheo. Hãy đi về đi. Em cũng không có chỗ nào để về, vì với kiểu học dốt như vậy, về nhà cũng chẳng sống được. Em cũng không thể làm một tỳ kheo gương mẫu được."

Ngài Châu Lợi Bàn Đặc sững sờ, tim thắt lại. Ngài rất mến đạo, tâm tu rất mạnh, nhưng giờ đây bị đuổi đi, không biết bám víu vào đâu. Ngài bước ra ngoài cổng tinh xá, đứng dưới nắng chiều, nước mắt lăn dài trên gò má. Cảm giác nhục nhã và bơ voreach đỉnh điểm. Ngài yêu Phật pháp, nhưng không thể ở lại. Thế gian thì ngài đã quay lưng, về nhà cũng chẳng có ai nương tựa.

Lúc đó, Đức Phật đi thọ trai về, thấy ngài đứng khóc ngoài cổng. Đức Phật hỏi:

"Châu Lợi Bàn Đặc, con đứng đây làm gì?"

Ngài cúi đầu, giọng nghẹn ngào:

"Dạ, thưa Thế Tôn, con bị anh con đuổi, không cho tu nữa."

Đức Phật mỉm cười, nói:

"Vậy con xuất gia với ta hay xuất gia với anh con?"

Ngài đáp:

"Con xuất gia với Thế Tôn."

Đức Phật nói:

"Ta chưa đuổi con mà mắt gì. Thôi, hãy cầm lấy cái khăn này."

Đức Phật đưa tay ra, biến ra một chiếc khăn trắng tinh. Ngài bảo:

"Con hãy ngồi dưới gốc cây kia, nhìn chiếc khăn này để suy nghiệm."

Ngài Châu Lợi Bàn Đặc nhận chiếc khăn, ngồi xuống gốc cây xoài, bắt đầu quơ chiếc khăn qua lại. Chiếc khăn bằng thần thông, từ từ thay đổi. Từ màu trắng, nó chuyển sang vàng, rồi nhăn nhúm, cũ dần. Qua trực giác, ngài hiểu ra mọi thứ trên đời đều thay đổi, đều vô thường. Ngài suy nghiệm điều đó một lát, rồi nhập định luôn.

Khi Đức Phật thọ trai xong trở về, ngài Châu Lợi Bàn Đặc đã chứng đắc A La Hán. Sáng hôm sau, ngài hiện thân, phân thân thành một ngàn người ngồi trong vườn xoài, khiến mọi người kinh ngạc.

Nhưng câu chuyện chưa kết thúc ở đó. Một số tỳ kheo bắt đầu bàn tán. Họ nói:

"Ngài Maha Bàn Đặc, ông anh kia, nghe nói chứng A La Hán mà còn sân. Ông đuổi em mình, không cho tu đúng như vậy. Còn sân, còn giận, còn tức, không từ bi."

Đức Phật nghe thấy, không muốn họ nói bậy, liền đi ngang hỏi:

"Các ông đang nói gì vậy?"

Các tỳ kheo quỳ chắp tay, bạch:

"Thưa Thế Tôn, anh em chúng con đang nói về ngài Châu Lợi Bàn Đặc. Ngài chứng A La Hán mặc dù trước đây rất dốt, nhưng nếu không có Thế Tôn độ kịp thời, chúng con đã mất một vị A La Hán. Còn ông anh, nghe nói chứng A La Hán mà hành xử ác quá, đuổi em đi."

Đức Phật lắc đầu, nói:

"Không có đâu. Các ngươi không hiểu. Đối với Maha Bàn Đặc, không còn sân hận giống như hạt cải không bao giờ có thể đặt được lên đầu kim. Ai có thể để hạt cải nhỏ xíu lên đầu kim mà không rớt? Cũng vậy, trong tâm hồn của Maha Bàn Đặc, không thể còn chút tham sân nào dính vào được đâu."

Nhờ Đức Phật nói vậy, mọi lời xì xầm tan hết. Nhưng thực tế, Maha Bàn Đặc dùng nghịch hạnh để độ em. Ngài biết rằng Châu Lợi Bàn Đặc cần một sự nhục nhã cuối cùng để trả nghiệp quá khứ. Vì bao kiếp trước, ngài đã từng khiến người khác hổ thẹn, mắc cỡ. Bây giờ, ai dám đứng ra mắng? Chỉ có ông anh A La Hán dám thôi. Ngài đuổi đi, nặng lời, để ngài Châu Lợi Bàn Đặc trả nốt nghiệp cuối cùng. Khi nghiệp hết, Đức Phật mới độ.

Đức Phật cũng giải thích rằng trong việc giáo hóa, có thuận hạnh và nghịch hạnh. Thuận hạnh là nói ngon nói ngọt, dụ dỗ người tu. Nghịch hạnh là nghiêm khắc, rầy la, làm cho người ta kinh sợ rồi tiến tu. Cả hai đều cần thiết, tùy căn cơ chúng sinh. Giống như xã hội cần nhà hoạt động xã hội, thầy cô giáo, nhưng cũng cần nhà tù, công an, dùi cui và súng để trấn áp tội phạm.

Ngài Châu Lợi Bàn Đặc, từ một người thông minh học đâu nhớ đó, đã tạo nhiều công đức đủ để chứng A La Hán. Nhưng vì kiếp quá khứ hay chê bai người khác, nên kiếp này phải trả nghiệp: học dốt, bị đuổi, nhục nhã tột cùng. Khi nghiệp hết, ngài đắc đạo. Câu chuyện nhắc nhở ta: khi có ưu thế, đừng bày đặt chê bai. Vì khi ta chê bai ai, ta sẽ rơi vào hoàn cảnh đó vào một lúc nào đó. Thấy mình đẹp, chê người khác xấu, sẽ có lúc mình xấu. Thấy mình giàu, khinh người nghèo, sẽ có lúc mình nghèo.

Trong cuộc đời, ta cũng vậy. Nhiều khi ta thấy người nghèo, người dốt, người tội lỗi, ta khởi tâm khinh miệt. Nhưng tâm đó sẽ khiến ta đầu thai lại làm đúng những người đó để thấm thía. Ngược lại, nếu ta khởi tâm xót thương, cầu mong cho họ thoát khổ, thì cả xã hội sẽ vượt lên. Hãy nhớ: người bỏ rơi tham sân, không kiêu, không đố kỵ, như hạt cải đầu kim, ta gọi là Bà La Môn.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện về ngài Châu Lợi Bàn Đặc cho thấy sức mạnh của tập khí và nghiệp quá khứ. Dù đã tạo nhiều công đức, nhưng những lời chê bai nhỏ cũng đủ tạo nghiệp nặng, khiến ta phải trả giá bằng sự khổ sở trong kiếp sau. Tuy nhiên, khi nghiệp hết, ta vẫn có thể đắc đạo. Bài học là: đừng khinh miệt bất kỳ ai, vì ta sẽ rơi vào hoàn cảnh của họ. Hãy khởi tâm xót thương và giúp đỡ, để xã hội bớt tai họa và ta bớt nghiệp xấu. Đồng thời, trong giáo hóa, cần cả thuận hạnh và nghịch hạnh, tùy căn cơ để dẫn dắt chúng sinh.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang