Kẻ Xin Ăn và Vị Khất Sĩ

Buổi sáng hôm ấy, nắng đã lên cao, con đường đất dẫn vào thành Vương Xá vẫn còn lác đác bóng người đi chợ sớm. Một ông già Bà-la-môn, đầu cạo nhẵn, vai khoác chiếc y vàng đã bạc màu, tay ôm chiếc bát đất sét, bước thong thả từng bước. Ông đi xin ăn như bao người tu hành khổ hạnh thời bấy giờ. Mỗi khi đi ngang qua một ngôi nhà, ông dừng lại, đứng im lặng, mắt nhìn xuống, chờ đợi. Có người chủ nhà thấy ông thì múc một vá cơm, một gói xôi bỏ vào bát, ông khẽ gật đầu rồi lại bước tiếp. Ông đã sống như vậy nhiều năm rồi, kể từ ngày rời bỏ gia đình, vợ con, để đi tìm một đời sống xuất gia. Ông nghĩ rằng, hễ cứ ôm bát đi xin ăn là đã là một người tu, là một khất sĩ, một tỳ kheo đúng nghĩa.

Và rồi một hôm, giữa con đường ấy, ông gặp một vị sa-môn khác. Vị ấy cũng ôm bát, cũng đi xin ăn, nhưng dáng đi khoan thai, gương mặt từ bi, ánh mắt sáng suốt lạ thường. Đó chính là Đức Phật Gotama. Ông Bà-la-môn bước tới, chắp tay, rồi lên tiếng, giọng có phần tự hào:

“Này sa-môn Gotama, các vị thường gọi nhau là khất sĩ, là tỳ kheo. Tôi cũng ôm bát đi xin ăn như các vị. Vậy tôi cũng đáng được gọi là khất sĩ, là tỳ kheo chứ?”

Đức Phật nhìn ông, ánh mắt vẫn hiền từ nhưng đầy uy lực. Ngài lắc đầu, giọng ôn tồn mà rắn rỏi:

“Này ông, không phải hễ ai đi xin ăn cũng là khất sĩ, là tỳ kheo. Chỉ những người nào trong tâm có chánh đạo, giữ được giới luật, sống tỉnh giác tu tập, thành tựu được thánh đạo, thì mới xứng đáng là khất sĩ. Còn ông, tuy hình thức ông ôm bát đi xin ăn, nhưng trong tâm ông chưa có chánh đạo, thì đừng vội nhận mình là tỳ kheo.”

Ông Bà-la-môn sững người. Ông đứng đó, tay vẫn ôm bát, nhưng trong lòng dâng lên một nỗi chua xót. Thì ra bấy lâu nay ông vẫn tưởng mình đã là một người tu, vậy mà hóa ra chỉ là một kẻ xin ăn tầm thường. Ông nhìn xuống chiếc bát đất sét cũ kỹ, nhìn lại tấm y vàng đã sờn vai, rồi ngước lên nhìn Đức Phật, trong mắt có gì đó vừa hổ thẹn, vừa khát khao.

Đức Phật, như đọc được tâm tư ông, liền nói tiếp bài kệ:

“Đâu phải hễ xin ăn thì nghĩa là tỳ kheo. Để được là tỳ kheo phải vẹn toàn chánh pháp. Ai vượt qua thiện ác, chuyên sống đời phạm hạnh, sống tỉnh giác từng giây, xứng tỳ kheo chân chính.”

Nghe xong, ông Bà-la-môn cúi đầu, lặng lẽ bước đi. Nhưng từ hôm đó, ông không còn ôm bát đi xin ăn một cách vô hồn như trước nữa. Ông bắt đầu tìm đến những bậc trí giả, học hỏi chánh pháp, giữ gìn giới luật, tập sống tỉnh giác trong từng hơi thở. Dần dần, khuôn mặt ông bớt vẻ khắc khổ, ánh mắt trở nên hiền hòa và sáng suốt hơn. Ông hiểu rằng, cái danh xưng “khất sĩ” không phải để tự xưng, mà là một lý tưởng phải vươn tới bằng cả cuộc đời tu tập.

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học Đức Phật muốn truyền dạy: hình thức bên ngoài, như mặc áo cà sa, cạo đầu, ôm bát xin ăn, không làm nên một vị tu sĩ chân chính. Giá trị của một người tu nằm ở chánh pháp trong tâm, ở giới hạnh, trí tuệ và sự tỉnh giác. Đừng vội đánh giá ai qua vẻ bề ngoài, và cũng đừng tự nhận mình là người tu khi nội tâm chưa thực sự thanh tịnh.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang