Kẻ Tiếc Của Bố Thí

Nắng chiều ở thành Xá Vệ đổ dài trên những mái ngói đỏ au. Trong một căn nhà lớn bậc nhất kinh thành, không khí lại nặng nề khác thường. Bọn gia nhân đứng túm tụm ở góc sân, mặt mày hốc hác, áo quần rách rưới, nhìn nhau không nói nên lời. Trước cửa, lính của vua Ba Tư Nặc đang lục đục khiêng từng rương gỗ đầy vàng bạc châu báu lên xe. Ai ai cũng biết: ông chủ của căn nhà này — một tay cho vay nặng lãi khét tiếng — vừa mới chết, không con cái thừa tự, nên toàn bộ gia tài bị tịch thu.

Người ta kể rằng, ông ta là một người giàu có không ai bằng. Số tài sản của ông phải chở liên tục bảy ngày mới hết. Ấy vậy mà khi còn sống, ông chẳng hưởng một chút gì. Ông nấu cả nồi cơm mới lẫn nồi cơm cũ, nhưng chỉ ăn phần cơm cũ, để phần mới đến khi nó cũ rồi mới ăn. Áo mặc thì cứ xin những bộ rách nhất, còn đồ tốt thì cất kỹ, sợ rách. Ông không hề cho ai bố thí, cũng chẳng dâng cúng chùa chiền gì. Đến đám người làm thuê cho ông, ai nấy đều xanh xao, gầy gò như những cái bóng di động. Họ oán hận ông ra mặt, nhưng vì miếng cơm manh áo mà phải ráng chịu.

Khi hay tin nhà vua cho người đến tịch thu gia sản, dân chúng trong thành đua nhau kéo đến xem, không ai lấy làm thương tiếc. Họ chỉ thắc mắc: một người keo kiệt, hà tiện đến vậy mà sao lại giàu sụ? Những người từng làm công cho ông còn bĩu môi: "Ổng giàu mà giàu cái nỗi gì! Sống khổ hơn cả kẻ ăn xin ngoài đường!"

Một hôm, vua Ba Tư Nặc đích thân đến tịnh xá Kỳ Hoàn để yết kiến đức Phật. Nhà vua đảnh lễ xong, rồi ngồi xuống, khuôn mặt lộ rõ vẻ băn khoăn:

"Bạch Thế Tôn, con vừa thu được một gia tài khổng lồ của một người chết không con. Kẻ ấy là một trưởng khố giàu có nhất trong thành Xá Vệ này. Con cho người điều tra thì mới vỡ lẽ: cả đời ông ta sống cực kỳ khắc khổ, chưa từng ăn ngon, mặc đẹp, lại chẳng hề bố thí cho ai một đồng. Thế mà tài sản của ông ta phải chở suốt bảy ngày mới hết! Theo lẽ thường, người giàu như vậy phải có phước đức từ trước. Nhưng tại sao đời sống của ông ta lại khổ sở đến thương tâm, và chết đi không được một người thân? Con thật không hiểu nổi."

Đức Phật nhìn nhà vua với ánh mắt từ bi, chậm rãi nói:

"Này Đại vương, ông trưởng khố ấy có một quá khứ rất xa xưa. Thuở đó, ông ta cũng là một người khá giả, sống trong một ngôi làng nhỏ. Một hôm, có một vị Bích Chi Phật đi khất thực ngang qua nhà. Cũng vì thói quen thấy người tu là muốn cúng dường, ông ta liền sai gia nhân đem thức ăn ra cho. Nhưng làm xong rồi, nhìn lại thức ăn còn dở trên bàn, ông ta chợt tiếc ngẩn ngơ: 'Sao lại cho họ món ngon đến thế? Chỉ cần cho món thường là đủ rồi!'"

Đức Phật dừng lại một lát, rồi nói tiếp:

"Chính cái tâm tiếc rẻ ấy đã trở thành nghiệp lực lớn lao. Nhưng lại nhờ phước đức đã cúng dường một vị thánh tăng, nên ông ta được sinh lên cõi trời nhiều kiếp, rồi trở lại làm người, giàu có phi thường. Tuy nhiên, vì còn một nghiệp ác nặng hơn, nên ông ta phải trả quả. Kiếp xưa, ông ta đã giết hại đứa cháu ruột của mình để giành phần thừa kế với người anh. Do nghiệp ấy, suốt nhiều đời ông ta không con, sống khắc bạc, khổ sở. Đến bây giờ, phước đức từ việc cúng dường đã cạn kiệt, ông ta chết đi sẽ bị đọa vào địa ngục, chịu khổ không biết đến bao giờ."

Nhà vua nghe xong, rùng mình, chắp tay nói:

"Bạch Thế Tôn, như vậy có nghĩa là chính cái tâm tiếc rẻ đã khiến ông ta tự đầy đọa mình suốt bao nhiêu kiếp? Chỉ vì một phút tiếc của mà phải khổ sở vậy sao?"

Đức Phật gật đầu:

"Đúng vậy. Cũng như nước chảy về chỗ thấp, tâm niệm của con người hướng về đâu, quả báo sẽ theo đó mà đến. Người đời thường khởi lên ham muốn cho riêng mình, mong cho người khác gặp điều bất hạnh, nhưng những ý niệm ấy rốt cuộc sẽ quay lại với chính họ. Ngược lại, nếu biết tùy hỷ, vui theo hạnh phúc của người, ước mong điều tốt đẹp cho họ, thì phước đức sẽ đến với mình."

Nhà vua trầm ngâm một hồi, rồi hỏi tiếp:

"Bạch Thế Tôn, vậy chúng con phải làm sao để tránh được tâm niệm tiếc rẻ như vậy?"

Đức Phật mỉm cười:

"Mỗi khi gặp bất kỳ ai, hãy khởi lên một ước muốn tốt lành thầm kín trong lòng. Không cần nói ra, chỉ cần thực sự mong người đó được an vui, được giác ngộ. Như là trước một người có dung mạo đẹp, hãy ước mong người đó xuất gia tu hành. Trước một người làm nghề kinh doanh, hãy mong họ biết bố thí, biết tu nhân tích đức. Tâm ta hướng thiện bao nhiêu, phước đức ta nhận lại bấy nhiêu."

Nghe Đức Phật dạy, vua Ba Tư Nặc cảm thấy lòng mình nhẹ nhàng hẳn. Nhà vua liên tưởng đến vị trưởng khố giàu có nhưng khốn khổ kia, và tự nhủ: "Ta đã có được ngôi vị, giàu sang, nhưng nếu không giữ tâm trong sạch, thì cũng sẽ như người kia, biết bao đời đầy đọa."

Từ đó, mỗi khi xuất hiện trước dân chúng, nhà vua luôn thầm mong cho muôn dân được no ấm, an lạc. Ngài cũng thường đến tịnh xá để nghe Phật giảng pháp, và khuyến khích mọi người bố thí, cúng dường với tâm hoan hỷ, không tiếc nuối.

Còn câu chuyện về ông trưởng khố keo kiệt vẫn được người dân thành Xá Vệ nhắc mãi. Họ dùng nó để răn mình rằng: giàu sang không phải là điều quan trọng, quan trọng là tấm lòng có biết chia sẻ, biết vui với hạnh phúc của người khác hay không.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện dạy ta rằng: của cải không phải là phước báu chân thật. Người chỉ biết tích lũy, hà tiện, lại nảy tâm tiếc rẻ khi đã bố thí, thì tài sản ấy chỉ là gánh nặng đầy đọa thân tâm. Hơn nữa, tâm niệm của ta đối với người khác sẽ tự động quay lại với chính mình. Vì vậy, hãy tập tùy hỷ, vui với thành công, hạnh phúc của người, luôn ước mong điều tốt đẹp đến với họ — đó chính là cách gieo trồng phước đức không tốn kém mà lại vô cùng lớn lao.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang