Kẻ Chăn Bò Mướn

Buổi chiều hôm ấy, tại tinh xá Kỳ Viên, nắng vàng nhạt dần trên những mái lá, gió nhẹ thoảng qua mang theo hương thơm của hoa salas. Một vị tỳ kheo với dáng vẻ trầm tĩnh, bước chân khoan thai, đi từ cổng vào. Ngài vừa trở về sau gần mười năm xa cách, cùng với đoàn đệ tử đi theo sau. Vị tỳ kheo ấy chính là người bạn năm xưa đã chọn con đường thực hành, người mà nay đã chứng quả A La Hán.

Ngay khi hay tin người bạn sắp về, một vị tỳ kheo khác, người đã ở lại Kỳ Viên suốt mười năm để nghiên cứu kinh điển, trong lòng bỗng dấy lên một ý nghĩ. Vị này vốn nổi tiếng là người uyên bác, thông hiểu hết kinh này đến kinh khác, được nhiều người kính nể. Thế nhưng, giây phút ấy, một niềm tự hào len lỏi trong tâm: "Lâu quá mới gặp lại bạn cũ. Ta sẽ hỏi về đạo lý, xem thử ai giỏi hơn ai."

Hai vị tỳ kheo gặp nhau giữa sân chùa. Người bạn vừa từ ngoài cổng bước vào, chưa kịp chào hỏi, thì Đức Phật đã xuất hiện. Ngài đến bên họ, mỉm cười, rồi bảo:

"Này các thầy, hãy ngồi xuống đây."

Cả hai cùng đảnh lễ và ngồi xuống. Đức Phật nhìn họ, rồi quay sang người bạn thích học, hỏi:

"Này thầy, người chứng được sơ thiền thì được những gì?"

Vị tỳ kheo kia chắp tay, trả lời trôi chảy:

"Bạch Thế Tôn, người chứng sơ thiền là người ly dục, ly bất thiện pháp, còn tầm còn tứ, toàn thân tràn đầy hỷ lạc."

Đức Phật gật đầu, hỏi tiếp:

"Còn nhị thiền thì như thế nào?"

"Bạch Thế Tôn, nhị thiền là tâm hoàn toàn nhất tâm, định tĩnh, không tầm không tứ, an lạc hoàn toàn."

Đức Phật cứ hỏi mãi, hỏi về tam thiền, tứ thiền, rồi đến các tầng thánh quả. Vị tỳ kheo kia đều trả lời đúng cả, nhưng đến khi Đức Phật hỏi:

"Cảnh giới người chứng sơ quả Tu Đà Hoàn như thế nào?"

Vị ấy ngập ngừng, chỉ nói được trên lý thuyết:

"Bạch Thế Tôn, người chứng sơ quả là dứt trừ ba kiết sử: thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ."

Nhưng khi Đức Phật hỏi sâu hơn về trạng thái tâm khi chứng quả, vị ấy không biết. Vì chưa từng chứng, nên không thể diễn tả được thực tế.

Đức Phật quay sang người bạn kia, người đã chứng quả:

"Này thầy, sơ thiền như thế nào?"

Vị A La Hán mỉm cười, đáp:

"Bạch Thế Tôn, sơ thiền là ly dục, ly bất thiện pháp, còn tầm còn tứ, thân tràn đầy hỷ lạc, như khối nước xà bông, nước sữa tắm."

Rồi Ngài giải thích cặn kẽ về sự chuyển biến của tâm, vì sao điều ác không thể tồn tại khi tâm đã tĩnh lặng:

"Bạch Thế Tôn, điều ác là sự xao động, là sóng gió. Tâm còn động, điều ác mới có chỗ bám. Tâm đã tịnh, điều ác không chỗ bám, chỉ còn lại điều thiện. Thiện tâm thì an tĩnh, ác tâm thì xao động."

Đức Phật hỏi đến đâu, Ngài khen đến đó. Lời khen của Đức Phật vang khắp tam giới, chư thiên trên các tầng trời đều rúng động, tán thán. Các vị tỳ kheo và cư sĩ tụ tập về nghe, ai nấy đều khâm phục.

Thấy vậy, các đệ tử của vị tỳ kheo thích học ngồi phía dưới, bất bình, thì thầm:

"Có gì đâu mà khen dữ vậy? Thầy mình trả lời cũng đúng mà!"

Đức Phật nghe được, bèn quở nặng:

"Dù thuyết kinh lưu loát nhưng lười biếng thực hành, giống như người chăn bò mướn, không xứng đáng là sa môn."

Rồi Ngài khen người thực hành:

"Tuy không nói kinh nhiều nhưng siêng năng tu tập, từ bỏ tham sân si, tâm sáng ngời giải thoát, không chấp thủ hai đời, thật xứng hạnh sa môn."

Vị tỳ kheo thích học lúc bấy giờ mới hiểu ra. Ông chỉ mới hiểu biết trên lý thuyết, còn người bạn của ông đã thực sự chứng ngộ. Ông cúi đầu, im lặng, và từ đó ông bắt đầu chú tâm vào thực hành nhiều hơn.

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học Đức Phật muốn dạy: Học nhiều mà không thực hành thì chỉ như người chăn bò mướn, không có gì là của mình, không xứng đáng là người xuất gia. Ngược lại, dù ít học nhưng siêng năng tu tập, từ bỏ tham sân si, mới thật sự xứng đáng là sa môn, mới có được sự giải thoát thật sự.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang