Hơn và Kém

Buổi chiều cuối tuần, trong ngôi chùa quen thuộc, tiếng chuông ngân dài rồi lắng xuống. Phật tử ngồi kín các dãy ghế, hướng lên pháp tòa. Thầy ngồi đó, ánh mắt hiền từ nhìn khắp đại chúng, bắt đầu:

“Hôm nay chúng ta nói về sự khác biệt giữa hơn và kém. Chữ Nho là thắng và liệt. Thắng là hơn, liệt là kém. Đây là vấn đề thường xuyên của chúng sinh.”

Thầy dừng lại một nhịp, rồi chậm rãi giảng giải: Từ xưa đến nay, người ta mơ ước một xã hội bình đẳng, ai cũng no ấm như nhau. Nhưng sự thật thì vẫn có kẻ giàu sang tột bậc, người nghèo khó cùng cực. Thầy kể về thời địa chủ phong kiến, đất đai cò bay thẳng cánh, còn tá điền làm mướn quần quật không đủ gạo ăn. Rồi thời kỳ công nghiệp phương Tây, ống khói nhà máy nhả khói đen kịt, công nhân đầu tắt mặt tối, bị chèn ép đủ đường. Những bất công ấy nung nấu sự bất mãn, dẫn đến đấu tranh, cách mạng, nhưng rồi giàu vẫn giàu, nghèo vẫn nghèo.

Thầy nhìn quanh, giọng trầm xuống:

“Vì sao vậy? Vì luật nhân quả chi phối. Người ta phải tìm gốc rễ mà giải quyết, chứ bất mãn trên ngọn thì không làm được gì.”

Thầy kể về những hiệp sĩ ngày xưa, đêm mặc đồ đen, đi cướp của người giàu chia cho người nghèo, tưởng xóa được ranh giới giàu nghèo, nhưng rồi đâu vẫn vào đó. Bởi vì sự hơn kém không phải do tiền bạc, mà do phước đức từ đời trước.

Thầy nhấn mạnh: “Chịu cực hơn một chút” – câu nói đơn giản nhưng đầy ý nghĩa. Đa phần chúng ta đi sau nghiệp của mình, bị miếng ăn miếng mặc lôi kéo. Ít ai chủ động bước tới làm việc từ thiện, giúp đỡ người khác mà không bị bắt buộc. Thầy ví dụ: người công nhân đắp đường, nếu chịu cực thêm chút, làm kỹ hơn, lắp ống nước cho thật khéo để người đi đường khỏi nguy hiểm, thì đó là tạo phước. Còn nếu làm cẩu thả, chỉ nghĩ đến giờ về, thì đất nước còn nghèo, đời sau sẽ thấp kém.

Thầy cười nhẹ, kể chuyện vui: “Có người Tây phương làm phim về hai anh em sinh đôi. Một người cao lớn, thánh thiện, tài giỏi, nói được bảy thứ tiếng. Người kia thấp bé, vào tù ra khám. Khi gặp nhà bác học chủ trì thí nghiệm, ông ta nói: ‘Chúng tôi thành công một nửa, thất bại một nửa. Phần thành công là tạo ra con người xuất sắc. Phần thất bại là những cặn bã xấu xa nhất của loài người nằm trong kẻ thấp bé kia.’” Thầy dừng lại, nhìn đại chúng:

“Vậy đó, mỗi ngày nhìn vào gương, ta biết mình có phước hay không. Nhưng đừng chủ quan, ai cũng thấy mình đẹp. Có lần tôi hỏi người bên cạnh: ‘Thấy thầy sao?’ Họ nói: ‘Thầy làm con nhớ bà cố con quá!’ Tôi biết mình già rồi, thôi không hỏi nữa!”

Tiếng cười nhẹ lan tỏa. Thầy trở lại chủ đề chính: sự hơn kém giữa người và vật. Thầy nói:

“Nhìn con kiến bò trên đường, con chim nhảy cành này sang cành kia, ta thấy thi vị. Nhưng đâu biết rằng chúng đang đi tìm mồi. Cả ngày chỉ lo kiếm ăn, không có thời gian chơi đùa. Nỗi ám ảnh miếng ăn đè nặng tâm hồn chúng.”

Thầy so sánh: nếu mình là người nghèo, không biết ngày mai ăn gì, từ sáng đến chiều chỉ nghĩ kiếm tiền mua gạo, thì khổ ghê gớm. Lúc đó mình sống không thật sự là con người nữa, vì con người có nhiều nhu cầu cao hơn: ăn no, mặc đẹp, có nhà cửa, được học hành, vui chơi. Nếu chỉ chăm chăm miếng ăn, thì khác gì con vật?

Thầy giảng tiếp: “Con vật có lúc được no đủ, chúng kết bạn, vui đùa. Cá heo, cá ong có tâm linh mẫn tiệp, có khi hơn cả con người. Chúng biết nhận tín hiệu cầu cứu của người trên tàu, chủ động đưa thuyền vào bờ. Đó là phước nhiều hơn.”

Rồi Thầy nâng cao:

“Chúng ta nhìn con kiến, thấy cuộc sống vô nghĩa, chỉ biết tìm ăn. Nhưng chư Thiên, chư Bồ Tát nhìn xuống chúng ta cũng vậy. Những điều ta cho là vinh quang, như cất được căn nhà ba tầng, lót gạch men, đèn chùm, đối với các ngài chỉ là cái tổ chim. Bóp một cái là nát. Động đất, lũ lụt, chết bất đắc kỳ tử là mất hết. Những thứ ta theo đuổi cả đời, tích lũy từng đồng, thật ra không đáng kể.”

Thầy kết luận: “Người có phước thì giải quyết được nhiều nhu cầu dễ dàng. Người ít phước thì bị ám ảnh miếng ăn. Nhưng loài người có thể vượt lên thân phận mình bằng đạo lý, để trở thành bậc thánh, chứ không phải bằng chính trị hay xã hội học. Hôm nay chúng ta ngồi đây, gác chuyện ăn mặc qua một bên để nghe pháp, đó là có phước hơn những người suốt ngày chỉ lo miếng cơm manh áo.”

Ánh nắng chiều xuyên qua cửa sổ, chiếu lên pháp tòa. Đại chúng lắng nghe trong im lặng, tự soi lại chính mình.

Ý nghĩa câu chuyện

Sự hơn kém giữa chúng sinh không phải do may rủi, mà do phước đức từ nhân quả đời trước. Muốn vượt lên thân phận thấp kém, phải biết “chịu cực hơn một chút” – làm việc tốt, giúp người một cách tự nguyện, không chỉ chạy theo miếng ăn. Đồng thời, đừng quá tự hào về những gì mình có, vì so với bậc thánh, những thứ đó cũng chỉ như tổ chim, vô thường và dễ mất.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang