Hai vợ chồng ăn xin bên bờ ao

Buổi sáng ở thành Ba-la-nại, sương còn giăng trên mặt đất, Đức Phật cùng chư tăng ôm bát đi khất thực. Đến một góc chợ, Ngài chợt dừng lại, khóe môi nở một nụ cười nhẹ. Ngài A-nan ở bên cạnh, thấy vậy liền chắp tay cung kính hỏi:

“Bạch Thế Tôn, có duyên cớ gì mà Thế Tôn mỉm cười?”

Đức Phật đưa mắt nhìn về phía xa, nơi có hai con người rách rưới đang ngồi co ro bên vệ đường, tay cầm chiếc bát vỡ, ánh mắt vô hồn nhìn dòng người qua lại. Ngài chậm rãi nói:

“Này A-nan, ngươi có thấy hai vợ chồng ăn xin ngồi đằng kia không?”

“Dạ, bạch Thế Tôn, con thấy.”

“Họ chính là hai người giàu nhất thành Ba-la-nại này. Gia tài họ thừa hưởng có thể sánh ngang cả một quốc gia, vậy mà chưa đầy hai mươi năm, giờ họ đã trở thành kẻ ăn xin.”

Ngài A-nan lặng người. Hai vợ chồng giàu nhất thành phố ư? Làm sao có thể? Nhưng rồi câu chuyện dần được hé lộ qua lời Phật.

Người chồng tên là Đại Phú, con trai của một gia đình vô cùng giàu có. Khi đến tuổi dựng vợ, cha mẹ anh đã chọn cho anh một tiểu thư từ một gia đình cũng cực kỳ giàu có. Hai bên thông gia, tài sản dồn lại nhiều đến mức họ tin rằng con cháu mình sẽ chẳng bao giờ phải lo nghĩ đến chuyện cơm áo. Vì giàu quá, họ không dạy con làm ăn, không dạy con tu dưỡng, cũng chẳng dạy con làm phước. Họ nghĩ, với số tiền khổng lồ ấy, con họ sống hết đời này sang đời khác cũng không bao giờ hết.

Khi cha mẹ qua đời, toàn bộ gia tài của hai bên dồn cả vào tay đôi vợ chồng trẻ. Họ trở thành những người giàu nhất thành Ba-la-nại, tiền bạc nhiều như nước biển. Thế nhưng, vì không được dạy dỗ, họ bắt đầu ăn chơi trác táng. Mỗi ngày họ tiêu xài mấy ngàn đồng tiền vàng không một chút tiếc thương. Họ đánh bài, rượu chè, mua sắm những thứ xa xỉ phù phiếm. Cứ thế, ngày này qua ngày khác, tài sản cứ bay ra vèo vèo như nước chảy qua kẽ tay.

Chưa đầy hai mươi năm, hai vợ chồng đã bán hết nhà cửa, đất đai, của cải. Những người bạn bè ngày xưa từng được họ đãi đằng, ăn uống no say, giờ thấy họ nghèo khó thì quay lưng, chẳng ai đoái hoài. Không biết làm ăn, không còn gì trong tay, họ đành dắt nhau đi lang thang, xin ăn khắp các nẻo đường.

Ngồi bên vệ đường, nhìn hai con người tàn tạ ấy, Đức Phật nói với Ngài A-nan:

“Phước của hai người này rất lớn. Nếu họ biết xuất gia tu tập từ đầu, họ có thể chứng quả A-la-hán. Nếu không xuất gia, mà ở nhà tu tập, họ có thể chứng quả A-na-hàm. Nếu sống ở đời một thời gian rồi mới phát tâm, họ cũng có thể chứng quả Tư-đà-hàm hoặc Tu-đà-hoàn. Nhưng vì không biết tu tập, họ đã hưởng hết phước báu, cả phước hữu lậu lẫn phước vô lậu đều cạn kiệt, giờ trở thành kẻ ăn xin.”

Rồi Đức Phật nói bài kệ:

“Lúc trẻ không phạm hạnh, không tìm kiếm tiền bạc, như cò già bên ao ủ rũ, không bắt cá.”

Hai vợ chồng giàu nhất thành Ba-la-nại, từng có cơ hội lớn lao để giải thoát, nhưng vì mê muội, phung phí hết phước lành, giờ chỉ còn lại thân tàn, bên bờ ao đời, nhìn cuộc đời trôi qua một cách tàn tạ.

Ý nghĩa câu chuyện

Phước báu không cố định là hữu lậu hay vô lậu, mà tùy thuộc vào tâm hướng của mỗi người. Phước hữu lậu (tiền bạc, sắc đẹp, danh vọng) thì hữu hạn, dễ làm tăng bản ngã, dễ gây tạo nghiệp ác. Phước vô lậu (sự tu tập, giác ngộ) là vô hạn, đưa đến giải thoát. Vì vậy, người có phước nên biết dồn phước vào sự tu tập, làm việc thiện, đừng phung phí vào hưởng thụ thế gian.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang