Hai vị hòa thượng và cái bẫy của bản ngã

Trong một ngôi chùa nhỏ ở vùng Ninh Bình, khi cơn gió chiều lùa qua hàng tre, tôi ngồi cùng sư cô trụ trì, uống ấm trà nóng giữa tiết trời se lạnh. Sư cô khẽ thở dài, ánh mắt nhìn xa xăm ra khoảng sân đầy lá vàng rơi rụng, rồi chậm rãi kể cho tôi nghe về một vị hòa thượng ở ngay vùng đất này.

Vị hòa thượng ấy nổi tiếng khắp vùng là người giữ giới cực kỳ nghiêm túc. Ngài không chỉ tránh xa phụ nữ như tránh lửa, mà còn đến mức có phần khắt khe, khắc nghiệt với chính mình. Nghe đâu, mỗi khi đi đâu đó, nếu chẳng may có ai, dù chỉ là một người phụ nữ, vô tình chạm vào vạt áo của ngài, thì ngay khi về đến chùa, ngài sẽ lấy kéo ra cắt bỏ vạt áo đó đi, không một chút luyến tiếc. Ngài chấp nhận mặc chiếc áo rách rưới, lơ thơ vài mảnh vải bay trong gió, cũng không muốn giữ lại thứ đã bị người khác phái "làm ô uế".

Tôi nghe đến đó, trong lòng dâng lên một nỗi khâm phục lẫn tò mò. Một người tu hành nghiêm cẩn đến vậy, chắc hẳn là bậc chân tu đáng kính. Nhưng rồi, sư cô ngập ngừng, hạ giọng xuống như sợ điều gì đó, rồi nói: "Nhưng mà... hiện nay, vị hòa thượng đó đã có ba đứa con, đều đã cưới vợ và lập gia đình đàng hoàng cả rồi."

Tôi sững người, không tin vào tai mình. Một người né tránh phụ nữ đến mức cắt bỏ cả vạt áo, một người mà tôi vừa nghĩ là bậc chân tu, lại có thể... có vợ và có con? Điều này thật vô lý, thật nghịch lý. Tôi không hiểu nổi tại sao một người từng khổ hạnh như vậy lại có thể sa ngã đến mức đó. Sư cô chỉ lắc đầu, ánh mắt đầy ẩn ý, như muốn nói rằng trong đạo Phật có những điều mà người ngoài khó mà lý giải được.

Câu chuyện khiến tôi nhớ đến một vị hòa thượng khác, ở miền Nam, mà tôi từng được nghe kể lại. Vị này cũng là một bậc tu hành nghiêm cẩn, trì giới suốt cả cuộc đời, được đông đảo Phật tử kính trọng, ngưỡng mộ. Nhưng đến khi tuổi già, bệnh tật đổ xuống, nằm trên giường bệnh, vị hòa thượng ấy bỗng dưng mê sảng, chỉ kêu lên một điều duy nhất: "Cưới cho ta một cô vợ!"

Các đệ tử xung quanh hốt hoảng, không biết phải làm sao. Họ không dám nói ra ngoài, vì sợ làm mất uy tín của bậc thầy đáng kính. Họ chỉ biết đứng nhìn nhau, lo lắng, bất lực. Vị hòa thượng cứ nằm đó, mê man, lặp đi lặp lại đòi cưới vợ, không chịu nhắm mắt. Cuối cùng, một người cư sĩ thân tín nghĩ ra một kế, nhờ một cô gái cũng thân tình đến, rồi nói với hòa thượng: "Bạch thầy, đây là vợ của thầy, chúng con đã cưới cho thầy rồi." Vị hòa thượng nghe vậy, liền chụp lấy tay cô gái, rồi trút hơi thở cuối cùng, ra đi mãi mãi.

Hai câu chuyện về hai vị hòa thượng, một ở Bắc, một ở Nam, đều có chung một kết cục bi thảm. Cả hai đều là những người tu hành nghiêm túc, giữ giới luật một cách khắc khổ, nhưng cuối đời lại sa ngã theo cách không ai ngờ tới. Tôi ngồi đó, trong ngôi chùa nhỏ, lòng đầy băn khoăn và tự hỏi: Tại sao những người quyết tâm giữ giới đến vậy lại có thể phạm giới một cách dễ dàng đến vậy? Phải chăng họ đã quá tự tin vào ý chí của mình, quá đề cao bản thân, đến mức bản ngã trỗi dậy, che mờ hết mọi thứ?

Nhưng rồi, tôi chợt nhớ đến lời dạy của Thầy tôi, rằng giữ giới không chỉ là chuyện của ý chí, mà còn là chuyện của sự nương tựa vào Tam Bảo. Nếu chỉ dựa vào sức mình, bản ngã sẽ dần lớn lên, kiêu mạn sẽ ngấm ngầm phát triển, và chính cái kiêu mạn đó sẽ là ngọn lửa thiêu rụi mọi công đức tu hành. Như viên ngọc quý, nếu chỉ mài một mặt bóng loáng mà bỏ quên những mặt khác xù xì, thì nó vẫn chưa phải là một viên ngọc hoàn mỹ. Người tu cũng vậy, không thể chỉ chăm chăm vào một pháp môn, mà phải tu tập toàn diện, phải niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm Giới, niệm Thiên, niệm Thí, để tâm được quân bình, không bị lệch lạc.

Hai vị hòa thượng kia, có lẽ đã quá chú trọng vào việc giữ giới bằng ý chí cá nhân, mà quên mất rằng cần phải cầu xin sự gia hộ của Phật, cần phải sám hối nghiệp chướng mỗi ngày. Họ cứ nghĩ mình giữ giới được, ai cũng kính trọng, thế là bản ngã lớn dần, và khi bản ngã đủ lớn, thì sự sa ngã là điều tất yếu. Đó là một bài học đắt giá cho tất cả những ai đang trên đường tu tập, rằng đừng bao giờ tự cao tự đại, đừng bao giờ nghĩ mình đã đủ giới đức, mà hãy luôn khiêm cung, luôn nương tựa vào Phật, vào Pháp, vào Tăng.

Ngồi trong ngôi chùa vắng, nhìn làn khói hương nghi ngút bay lên, tôi thầm nhắc nhở mình: con đường giữ giới thật gian nan, không phải chỉ là chuyện một sớm một chiều, mà là cả một quá trình dài lâu, đòi hỏi sự kiên trì, nỗ lực không ngừng nghỉ, và trên hết là phải có lòng tin sâu sắc vào Tam Bảo.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện nhắc nhở chúng ta rằng giữ giới không chỉ là chuyện của ý chí cá nhân. Nếu chỉ dựa vào sức mình, bản ngã sẽ trỗi dậy, kiêu mạn sẽ phát triển, và chính điều đó sẽ dẫn đến sự sa ngã. Người tu cần phải kết hợp giữa quyết tâm tự lực và sự nương tựa, cầu xin sự gia hộ của Phật, luôn khiêm cung, sám hối, và tu tập toàn diện các pháp môn, để tâm được quân bình, không bị lệch lạc. Giới hương, định hương, huệ hương mới là những thứ hương thơm quý giá nhất để dâng cúng lên Phật.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang