Hai trái cóc và bài học về cảm thọ

Buổi chiều ở chùa, nắng đã tắt sau rặng tre già, không khí se se lạnh. Một chú tiểu ngồi trên bậc thềm đá, tay cầm trái cóc xanh, vỏ sần sùi, mắt dán vào màu chua chua ngọt ngọt mà chú yêu thích. Chú vừa nhai vừa mỉm cười, vị chua thanh thanh nơi đầu lưỡi khiến lòng chú rộn ràng. Nhưng chú biết, trong túi áo vẫn còn hai trái nữa, chú đã dấu kỹ từ trước, để dành ăn lúc đêm khuya, khi mọi người đã ngủ say.

Chú tiểu tên là Minh, mới vào chùa được vài năm. Từ nhỏ, Minh đã quen cuộc sống tự do nơi thôn dã, nay phải theo thầy học kinh, giữ giới, sống trong khuôn khổ. Có những lúc Minh thấy chán nản, nhớ nhà, nhớ những buổi chiều thả diều cùng bạn bè. Nhưng bù lại, Minh tìm được niềm vui nho nhỏ trong những trái cóc chua, những món quà quê mà thỉnh thoảng mẹ gửi lên. Chính vì thế, hai trái cóc dấu trong túi trở thành một kho báu nhỏ, một niềm an ủi giữa những ngày tu tập nghiêm khắc.

Đêm xuống, tiếng tụng kinh đã lắng dần, chỉ còn tiếng gió thổi qua kẽ lá và tiếng ngáy đều đều của các huynh đệ. Minh nằm trên chiếc giường gỗ, mắt mở thao láo, nghĩ đến hai trái cóc đang nằm dưới gối. Chú tưởng tượng vị chua thanh mát lan trên đầu lưỡi, cảm giác ngon lành dâng lên, khiến chú không ngủ được. “Chắc phải đợi mọi người ngủ say rồi mình mới dậy ăn thôi,” Minh thầm nghĩ, miệng không kìm được nụ cười. Nhưng rồi, một ý nghĩ chợt lóe lên: “Hay là mình ăn luôn bây giờ? Không, phải đợi, nếu bị phát hiện thì xấu hổ lắm.”

Đợi mãi, khi tiếng ngáy của huynh đệ đã đều đặn như nhịp trống, Minh nhẹ nhàng trở mình, thò tay xuống gối. Gối trống trơn. Chú luồn tay sâu hơn, mò khắp nơi, nhưng không thấy gì. Tim Minh bắt đầu đập nhanh, mồ hôi lấm tấm trên trán. “Không lẽ mình để rơi mất?” Minh hấp tấp ngồi dậy, lục lọi khắp chăn, gối, rồi cả dưới giường. Vẫn không thấy. Một cảm giác tức tối dâng lên, nghẹn lại ở cổ họng. “Ai đã lấy mất hai trái cóc của mình?” Minh nghiến răng, mắt long lên nhìn quanh, nhưng chỉ thấy bóng tối im lặng.

Sáng hôm sau, khi Minh đang buồn bã ngồi trong lớp, thầy giáo thọ bước vào, tay cầm một mảnh giấy nhỏ. Thầy nhìn Minh, mỉm cười hiền từ:

“Minh, đêm qua con có ngủ ngon không?”

Minh cúi đầu, ấp úng:

“Dạ, thưa thầy, con… con ngủ không ngon.”

Thầy đưa mảnh giấy cho Minh, trên đó viết vài dòng chữ nắn nót: “Cám ơn hai trái cóc rất ngon. – Huynh đệ.”

Minh sững người, mặt đỏ bừng. Thì ra là huynh đệ đã lấy. Sự tức giận lúc đầu bỗng chuyển thành ngượng ngùng, rồi thoáng chút buồn. Thầy nhìn Minh, giọng ôn tồn:

“Con thấy không? Khi con ăn trái cóc, con có cảm giác ngon, đó là cảm thọ do tiếp xúc bên ngoài. Khi con nằm tưởng tượng đến vị của nó, con cũng thấy ngon, đó là cảm thọ do tâm tưởng tượng sinh ra. Còn khi con mò không thấy trái cóc, con tức giận, đó cũng là cảm thọ, nhưng là cảm thọ khổ. Tất cả những cảm thọ đó đều đến rồi đi, đều làm tâm con dao động. Mà tâm đã dao động, dù là vui hay buồn, thì cũng là khổ.”

Minh lắng nghe, những lời thầy nói như mở ra một chân trời mới. Chú chợt nhớ lại những lần mình vui vì được ăn ngon, nhưng rồi lại lo sợ mất đi; những lần buồn vì bị la mắng, nhưng rồi cũng qua. Tất cả đều là những cảm thọ trói buộc, khiến lòng chú không yên. Chú nhìn thầy, ánh mắt chợt hiểu ra điều gì đó:

“Thưa thầy, vậy làm sao để con hết khổ?”

Thầy mỉm cười, xoa đầu Minh:

“Con hãy tập quan sát cảm thọ của mình một cách khách quan, không thêm không bớt. Khi vui, biết là vui; khi buồn, biết là buồn; khi không vui không buồn, cũng biết rõ. Đừng bám víu vào chúng, đừng để chúng dẫn dắt tâm mình. Đó là cách con thoát khỏi sự ràng buộc của cảm thọ.”

Từ ngày đó, Minh bắt đầu tập quán thọ. Mỗi khi cảm giác vui, buồn, hay bực bội dâng lên, chú đều nhớ lời thầy, nhìn thẳng vào nó, không đuổi theo, không chạy trốn. Dần dần, chú thấy lòng mình nhẹ nhõm hơn, ít bị cuốn theo những thăng trầm của cảm giác. Chú hiểu rằng, hạnh phúc thật sự không nằm ở những trái cóc chua ngọt, mà nằm ở sự an nhiên, không dao động của tâm hồn.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện về hai trái cóc dạy chúng ta phân biệt rõ nội thọ và ngoại thọ, và nhận ra rằng mọi cảm thọ, dù vui hay buồn, đều là vô thường, đều làm tâm dao động và trói buộc ta vào khổ đau. Hiểu được điều này, ta sẽ biết cách quan sát cảm thọ một cách khách quan, không bám víu, để tâm được an nhiên, giải thoát.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang