Hai tên trộm và bài kệ về kẻ ngu biết mình ngu

Mặt trời vừa nhô qua kẽ lá trong vườn Tinh xá, tiếng chim chuyền cành lanh canh hòa cùng mùi hương sen nhẹ thoảng. Giữa khoảng sân đá rộng, hàng trăm vị Phật tử ngồi khoanh tay, lưng thẳng, mắt hướng về bục giảng nơi Đức Phật đang thuyết pháp. Không khí tĩnh lặng đến mức tiếng lá rụng cũng nghe thấy. Giữa dòng người ấy, có hai kẻ không phải để tu học. Chúng đứng sâu trong góc cuối, vai sát vai, mắt liếc quanh túi áo của những người xung quanh. Mồ hôi lạnh rịn trên sống mũi tên trộm béo, hắn khẽ thở dài một tiếng rất khẽ, bàn tay co rút vào trong tà áo, chờ thời cơ.

“Mày rình kỹ đi, lúc họ chăm chú nghe pháp là tay tao luồn túi chúng nó nhẹ nhàng, xong mình rút êm,” tên trộm gầy thì thầm, mắt nheo lại cười đểu.

Hai tên là bạn rủ nhau trà trộn vào thính chúng, giả vờ nghe pháp để móc túi. Đã nhiều tháng nay, cứ mỗi khi Phật thuyết pháp là có đông người đến, và chúng cứ thế kiếm sống bằng nghề ấy. Chúng nghĩ đơn giản: người ta cứ chăm chú nghe, lơ đễnh túi tiền, mình rút nhẹ là xong.

Nguyên do là từ lâu, hai tên trộm này quen sống bằng cách lấy tiền trong túi người khác về túi mình mà chẳng tốn công sức. Chúng canh rình, căng thẳng, gian dối suốt ngày. Tiền kiếm được nhiều nhưng lòng lúc nào cũng thắt lại vì sợ bị bắt, vì biết mình đang làm điều phi nghĩa với người khác.

Thế nhưng, khi Phật bắt đầu thuyết pháp, điều lạ xảy ra. Tên trộm gầy, vốn định luồn tay vào túi ông lão bên cạnh, chợt khựng lại. Giọng Phật hiền hòa như nước mát rót vào tai: “Kẻ tham lam lừa dối, tâm luôn bất an, đó là nỗi khổ tự mình tạo ra.” Hắn nghe, rồi quên mất cái túi bên cạnh. Hắn cứ ngồi lắng nghe, lắng nghe, đôi mắt mở to. Một lát sau, hắn chợt tỉnh ngộ. Bàn tay hắn run lên, tim thắt lại. Hắn nhận ra từ trước tới giờ mình chỉ sống trong tâm trạng muốn tốn ít công sức mà lấy tài sản người khác, lúc nào cũng gian dối, canh rình, căng thẳng. Chính tham lam và gian dối làm tâm bất an, đau khổ vô cùng. Hắn thấy mình đã tạo bất công: lấy tiền người ta mà chẳng đền đáp điều gì xứng đáng, khiến người ta đau khổ.

“Mày làm gì mà ngây ra thế? Tao móc được mớ rồi, đi thôi!” tên trộm béo giật vai hắn, giọng hí hửng.

Tên trộm gầy lắc đầu, mặt mơ màng như trên mây, không còn vẻ hí hửng. Hắn thì thầm: “Tao không móc. Tao thấy lỗi mình rồi. Mình sống sai quá.”

“Mày ngu thiệt á! Đi móc túi có cơ hội mà không chịu móc. Người ta cứ chăm chú nghe pháp rất dễ móc mà sao mày không móc?” tên béo gắt lên, mắt trợn tròn.

Hắn chỉ lắc đầu, không nói gì. Hắn biết nói bây giờ thì bạn hắn cũng chẳng hiểu. Trên đường về, hai tâm trạng trái ngược. Tên béo vỗ bụng cười: “Hôm nay trúng mánh, người ta nghe pháp bị móc túi không hay. Vợ mày sẽ mừng cho mà xem!” Về đến nhà, vợ hắn reo lên mừng rỡ. Còn tên gầy, vợ hỏi: “Anh móc được đồng nào chưa?” hắn lắc đầu, mặt suy nghĩ lạ lắm. “Sao người ta dễ móc mà anh không móc?” vợ hỏi. Hắn thở dài: “Anh ngu theo cách anh nghĩ. Anh thấy mình lỗi lầm quá khứ rồi. Anh bỏ nghề.”

Đây là điểm nút: tên trộm gầy đã nhận ra đạo lý, còn bạn hắn vẫn mải mê chê cười. Sự khác biệt mở ra từ đây.

Sau đó, tên trộm gầy đem vợ con lại Tinh xá gặp Phật, quy y, kể lại toàn bộ câu chuyện. Phật mỉm cười, rồi đọc bài kệ: “Người ngu biết mình ngu, như vậy thành người trí. Người ngu tưởng có trí, như vậy ngu nhiều hơn.” Tên trộm gầy nhắm mắt, nước mắt lăn dài, lạy sát đất.

Từ hôm đó, hắn không còn ăn trộm. Gia đình hắn sống hiền hòa, thường xuyên đến nghe pháp, giúp người. Còn tên béo vẫn tiếp tục nghề cũ, luôn chê bạn cũ là đàn ông gì mà yếu hèn. Năm tháng trôi, hắn vẫn mãi là kẻ trộm căng thẳng, không bao giờ thoát khỏi vòng luân lạc của tham lam gian dối.

Ý nghĩa câu chuyện

Trong đạo Phật, ngu và trí ám chỉ đạo đức: người có đạo đức là người có trí, người thiếu đạo đức là người ngu. Kẻ ngu mà biết mình ngu, nhận ra lỗi lầm tham lam gian dối của quá khứ, thì nhờ vậy mà thành người có trí. Còn kẻ ngu tưởng mình có trí, cứ mãi chìm trong lừa dối và chê bai người khác, thì càng ngu nhiều hơn. Biết lỗi mình là bước tiến dài trên đường tu.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang