Hai người bạn và bài học từ Kỳ Viên

Mùa hạ năm ấy, tại vườn Kỳ Viên ở Xá Vệ, gió nóng hầm hập thổi qua những tán cây bồ đề xạc xào. Tiếng chuông khánh vang lên từng hồi trầm mặc, mùi hương trầm bay lãng đãng quyện vào kẽ áo của các vị tỳ kheo đang kinh hành. Giữa khung cảnh tĩnh lặng ấy, có hai vị sa môn đứng cách nhau chừng vài bước chân, dưới bóng cây sa la. Một người tay nắm chặt chuỗi hạt, các đốt ngón tay trắng bệch vì siết mạnh; người kia nhìn ra xa, bờ vai hơi căng lên như thể đang kìm nén một điều gì đó sắp vỡ ra.

“Lâu quá mới gặp lại người bạn của mình. Khi này ta sẽ chất vấn về đạo lý, hỏi han về đạo lý để xem coi ta giỏi hay vị kia giỏi,” vị sa môn tay cầm chuỗi hạt thầm nghĩ, hai khóe môi khẽ nhếch lên một nụ cười đắc thắng chưa kịp tỏa ra.

Hai người này vốn là bạn thân từ trước khi cạo bỏ râu tóc. Thuở còn là thương nhân giai cấp Phệ xá, họ giàu có, nhà lầu cao rộng, ngựa xe sang trọng, thường cùng nhau ngồi uống rượu dưới ánh trăng và bàn chuyện làm ăn. Họ tâm đầu ý hợp, đều là người có đạo đức, biết lẽ phải. Ngày Đức Phật về trú tại vườn ông Cấp Cô Độc, hai người cùng đến nghe thuyết pháp. Sau buổi pháp thoại ấy, cả hai phát tâm xuất gia, từ bỏ vợ con, vàng bạc, cùng bước đi trên con đường tu sĩ với điểm xuất phát hoàn toàn giống nhau.

Năm năm đầu, theo luật đạo Phật, họ phải tập sự, rèn luyện oai nghi giới luật. Từng bước đi, từng ánh mắt, từng nụ cười đều phải đúng nơi đúng chỗ. Không còn vung tay vung chân như ngày làm thương gia. Sau năm năm thọ tỳ kheo, hai vị đến gặp Phật để xin tu tập chuyên sâu. Đức Phật dạy có hai phương diện: pháp học và pháp hành.

“Bạch Thế Tôn, con cảm thấy việc học con không có trí tuệ để học nhiều. Năm năm qua con đã học căn bản, nay xin đi chuyên sâu thực hành,” vị thứ nhất cúi đầu, giọng kính cẩn.

Phật cho phép ông rời Kỳ Viên về tinh xá vắng vẻ chuyên tu. Vị thứ hai lại xin ở lại:

“Con có khả năng nghiên cứu, xin ở lại Kỳ Viên vừa học vừa tu.”

Thế là mỗi người đi một ngả. Vị chuyên tu đi sâu vào thiền định, chứng quả đắc đạo. Vị chuyên học đến từng trưởng lão xin nghe tụng kinh, học thuộc lòng, thuyết pháp hay, có nhiều đệ tử, uy tín với quần chúng. Gần mười năm trôi qua, bề ngoài cả hai đều trưởng thành, đều có đệ tử, giống hệt nhau.

Một hôm, vị chuyên tu dẫn đệ tử về Kỳ Viên đảnh lễ Phật sau gần mười năm xa cách. Nghe tin bạn về, vị chuyên học trong lòng dâng lên một niệm: “Lâu quá mới gặp lại, ta sẽ hỏi đạo lý để xem ai giỏi hơn.” Niệm vừa khởi, Đức Phật đã biết qua tha tâm thông. Ngài lo vị kia đọa vì tâm hơn thua, bèn xuất hiện ngay khi hai người vừa gặp nhau, chưa kịp nói lời nào.

“Các ông ngồi xuống. Ta hỏi: người chứng sơ thiền được gì?” Phật phán, giọng trầm ấm vang giữa khu khách.

Vị chuyên học vội đáp:

“Bạch Thế Tôn, người chứng sơ thiền là ly dục, ly bất thiện pháp, còn tầm còn tứ, toàn thân tràn đầy hỷ lạc.”

Phật gật đầu, hỏi tiếp nhị thiền, tam thiền, rồi thánh quả. Vị học trả lời đúng từng chữ lý thuyết, nhưng đến câu hỏi trạng thái tâm chứng thực sự như thế nào, ông lúng túng:

“Dạ… con chỉ biết dứt ba kiết sử, chứ cảnh giới chuyển biến thế nào con không rõ.”

Rồi Phật quay sang vị chuyên tu, hỏi sơ thiền. Vị này đáp:

“Bạch Thế Tôn, sơ thiền ly dục ly bất thiện pháp, còn tầm còn tứ, thân tràn đầy hỷ lạc do ly dục sinh, như khối nước xà bông nước sữa tắm.”

Phật hỏi vì sao điều ác không tồn tại, ông giải thích cặn kẽ:

“Tâm động điều ác mới bám, tâm tịnh điều ác không chỗ bám. Thiện và tâm thanh tịnh đứng cùng phía, ác và sao động cùng phía.”

Phật hỏi tới tứ thiền, tứ quả, ông đều trả lời chi ly từng trạng thái. Ngài khen từng điểm, chư thiên trên trời vang động tán thán. Đệ tử vị học thấy thầy mình không được khen, bèn xầm xì bất bình:

“Thầy mình trả lời cũng hay mà sao Phật không khen, vị kia có gì đâu mà khen dữ vậy!”

Phật nghe qua thiên nhĩ thông, quở nặng, rồi ngâm kệ: “Dù thuyết kinh lưu loát nhưng lười biến thực hành, giống người chăn bò mướng không xứng hạnh sa môn. Tuy không nói kinh nhiều nhưng siêng năng tu tập, từ bỏ tham sân si, tâm sáng ngời giải thoát, không chấp thủ hai đời, thật xứng hạnh sa môn.”

Tiếng kệ vang lên, vị chuyên học cảm thấy bàn tay mình run run, chuỗi hạt rơi lăn xuống đất. Ông nhận ra cái niệm hơn thua nãy giờ chính là sợi dây trói buộc mình. Vị chuyên tu ngồi lặng, ánh mắt hiền hòa, không kiêu mạn dù được khen.

Từ ngày ấy, vị chuyên học không còn chỉ nằm trong kinh điển. Ông bắt đầu ngồi thiền mỗi sáng, dù chân đau, dù tâm loạn. Ông bảo các đệ tử:

“Thầy đã hiểu sai, học mà không hành như người chăn bò đếm bò người khác. Từ nay ta cùng thực hành.”

Năm tháng trôi, hai vị đều an trú trong giáo pháp. Vị chuyên tu tiếp tục hướng dẫn thiền, vị kia kết hợp học và hành, đệ tử càng thêm kính mến. Tiếng chuông Kỳ Viên mỗi sớm mai vẫn ngân nga, nhắc nhở rằng lời nói suông không bằng một bước thực hành.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện cho thấy học lý thuyết mà không thực hành thì không xứng hạnh người tu, như kẻ chăn bò chỉ đếm bò người khác. Chỉ khi siêng năng tu tập, từ bỏ tham sân si, hành trì mới thật sự giải thoát và xứng đáng là sa môn.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang