Hai người bạn thương nhân và bài học không làm kẻ chăn bò

Gió chiều thổi qua vườn cây Kỳ Viên, mang theo mùi hương nhẹ của hoa rừng và tiếng chuông khánh đều đặn từng nhịp. Nắng vàng hắt những vệt dài lên nền đá, nơi hai vị tỳ kheo tay bắt ấn, bước đi khoan thảo. Một người vừa từ ngoài cổng bước vào, áo cà sa còn vương chút bụi đường; người kia đứng đón, nụ cười chưa kịp nở trọn thì Đức Phật đã xuất hiện, gót chân không động mà bóng ngài đã tới giữa sân. Không khí bỗng lắng lại, chỉ còn tiếng gió lùa qua kẽ lá.

“Các ông dừng lại. Ta có điều cần hỏi trước khi các ông kịp chào nhau.”

Hai vị vội quỳ xuống, đầu cúi thấp. Chuyện này bắt nguồn từ nhiều năm trước, khi cả hai còn là những thương nhân giàu có bậc nhất tại Xá Vệ, thuộc giai cấp Phệ xá — những người buôn bán uy tín, sống trong những ngôi nhà mái ngói rộng, có kẻ hầu người hạ. Họ chơi thân như anh em, cùng tâm đầu ý hợp, cùng biết lẽ phải. Rồi một ngày, cả hai cùng đến vườn ông Cấp Cô Độc nghe Đức Phật thuyết pháp. Ánh mắt họ sáng lên khi nghe những lời vàng ngọc, và ngay sau đó, họ phát tâm từ bỏ vợ con, vàng bạc, xin cạo đầu xuất gia.

Năm năm đầu, theo luật đạo Phật, họ phải tập sự. Sáng sớm, chuông tụng khuya vừa dứt, họ đã phải học cách đắp y sao cho thẳng, mang bát thế nào cho phải lễ, đứng ngồi ra sao cho oai nghiêm. Không còn vung tay vung chân như ngày làm thương nhân. Có lần, một vị vì ngứa mũi định gãi, bàn tay đưa lên nửa chừng lại tự thu lại, lòng thầm nhủ: “Thân xuất gia sao được phép thô lỗ như xưa.” Sau năm năm rèn luyện giới luật, thọ tỳ kheo, họ mới chính thức thành thầy tu, rồi cùng đến trước Phật xin pháp tu sâu.

Đức Phật ngồi trên tòa, dịu dàng hỏi: “Trong giáo pháp có pháp học và pháp hành. Các ông muốn đi về đâu?” Vị thứ nhất chắp tay, giọng kính cẩn: “Bạch Thế Tôn, con không có trí tuệ để học nhiều. Năm năm qua con đã học căn bản, nay xin đi chuyên sâu thực hành.” Vị thứ hai liền thưa: “Con có chút khả năng nghiên cứu, xin ở lại Kỳ Viên vừa học vừa tu.” Thế là một người rời vườn đến tịnh thất vắng vẻ chuyên thiền định, người kia ở lại gần Phật, đi từng trưởng lão xin nghe tụng kinh để học thuộc lòng.

Suốt gần mười năm, vị chuyên tu ngồi thiền, chứng đắc các tầng thiền và quả vị, có đệ tử theo học. Vị chuyên học thuộc lòng bao nhiêu kinh điển, cũng thuyết pháp hay, có nhiều người đến nghe. Một hôm, vị tu hành dẫn đệ tử về Kỳ Viên đảnh lễ Phật. Nghe tin bạn về, vị học giả đứng đón, trong lòng chợt khởi ý nghĩ: “Lâu quá mới gặp lại, ta sẽ chất vấn đạo lý để xem ai giỏi hơn.” Ngay khi ý niệm hơn thua vừa lóe lên, Phật đã biết, liền xuất hiện chặn trước.

Phật bảo hai vị ngồi xuống, rồi quay sang vị học giả, hỏi: “Người chứng sơ thiền được gì?” Vị ấy không ngần ngại: “Bạch Thế Tôn, là ly dục, ly bất thiện pháp, còn tầm còn tứ, thân tràn đầy hỷ lạc.” Phật gật đầu, hỏi tiếp: “Nhị thiền?” – “Tâm nhất tâm định tĩnh, không tầm không tứ, an lạc hạnh phúc.” Cứ thế, hỏi đến đâu đáp đúng phân phắc đến đó. Nhưng khi Phật hỏi: “Sơ quả tu đà hoàn có trạng thái tâm thế nào?” Vị ấy bối rối: “Dứt ba kiết sử: không nghi, không thân kiến, không cố chấp. Nhưng cái cảm giác thực sự thì con… không rõ.”

Phật quay sang vị tu hành, cũng hỏi sơ thiền. Vị này thưa: “Ly dục ly bất thiện pháp, còn tầm còn tứ, thân như khối nước sữa tắm, tràn đầy hỷ lạc do ly dục sinh.” Phật mỉm cười: “Vì sao điều ác không tồn tại?” Vị ấy giải thích rành mạch: “Điều ác là xoáy động, tâm động mới có chỗ bám. Tâm đã tịnh, điều ác không chỗ bám, chỉ còn thiện. Thiện tâm mới an tĩnh, ác tâm không thể tĩnh.” Phật hỏi tiếp nhị, tam, tứ thiền rồi các thánh quả, vị ấy đều nói cặn kẽ từng trạng thái chuyển biến của tâm. Phật khen: “Rất hay, rất chính xác!” Trên cõi trời, chư thiên nghe lời khen liền rúng động, tán thán vị A La Hán.

Đám đông tỳ kheo và cư sĩ có mặt hôm đó đều im lặng thán phục. Nhưng mấy đệ tử của vị học giả thì mặt đỏ bừng, bàn tay nắm chặt bát, thì thầm sau lưng: “Thầy mình trả lời cũng giống vậy mà sao Phật không khen? Chẳng lẽ chỉ tại ổng không thích học suông?” Tiếng xầm xì len lỏi dưới gốc cây. Phật có thiên nhĩ thông, ngài nghe rõ, liền quở nặng để dập tắt sự bất mãn ấy.

Ngài nghiêm giọng:

“Dù thuyết kinh lưu loát nhưng lười biến thực hành, giống người chăn bò mướng, không xứng hạnh sa môn. Còn vị kia: tuy không nói kinh nhiều nhưng siêng năng tu tập, từ bỏ tham sân si, tâm sáng ngời giải thoát, không chấp thủ hai đời, thật xứng hạnh sa môn.”

Lời quở như nhát dao cắt vào ngã mạn của kẻ chỉ thích lý thuyết. Vị học giả cúi gầm mặt, vai rủ xuống, nhận ra rằng mười năm qua mình chỉ như người chăn bò — sáng mở cửa chuồng đếm bò, tối đóng cửa rồi về ngủ, chẳng hề vắt được giọt sữa nào cho đời. Bạn mình thì như người uống tận dòng sữa mát, tâm đã thoát khổ.

Từ ngày ấy, vị học giả không còn đứng trên gò cao kinh điển. Mỗi sáng, ông cùng đệ tử ngồi kiết già, bắt đầu từ những phút đầu cái chân tê dại như gãy, nhưng ông nhẫn nại. Tối đến, ông mang những điều học được áp vào thiền quán. Năm tháng trôi, lời thuyết pháp của ông không còn khô khan mà thấm đẫm hơi ấm của kẻ đã tự nếm trải. Đệ tử xưa vốn tự ái, nay cũng bắt chân theo thầy, không còn xầm xì.

Về sau, cả hai vị đều trở thành tấm gương tại Kỳ Viên. Một người chứng quả nhờ tu, một người sau khi biết thực hành cũng dần thanh lọc được tham sân. Tiếng chuông chiều vẫn ngân, nhưng trong gió đã thoảng mùi sữa của kẻ chăn bò biết vắt sữa, không còn cảnh đếm bò suông giữa đêm tối nữa.

Ý nghĩa câu chuyện

Đức Phật dạy rằng học lý thuyết mà không chịu thực hành tu tập cũng như kẻ chăn bò chỉ đếm bò chứ không vắt được sữa, không xứng bậc sa môn. Chỉ khi siêng năng hành trì, từ bỏ tham sân si, tâm mới sáng ngời giải thoát. Trên đời có hai hạng người: thích học và thích hành, nhưng kết quả tâm linh thật sự chỉ đến với người dám biến lời Phật dạy thành việc làm.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang