Hai người bạn, hai con đường

Bầu không khí trong Kỳ Viên tịnh xá buổi sáng hôm ấy có chút khác thường. Những tia nắng đầu ngày len lỏi qua kẽ lá, chiếu xuống những bước chân của các vị tỳ kheo đang đi khất thực trở về. Nhưng hôm nay, không khí ấy như ngưng đọng lại khi một vị tỳ kheo từ phương xa trở về – vị ấy đã xa Kỳ Viên gần mười năm, nay dẫn theo một đoàn đệ tử đông đảo, trang nghiêm bước vào cổng chùa.

Vị tỳ kheo ấy tên là Lakuntaka – một người bạn thân thiết từ thuở còn là cư sĩ của một vị tỳ kheo khác đang sống ngay tại Kỳ Viên này. Cả hai đều xuất thân từ gia đình thương nhân giàu có, cùng nghe Phật thuyết pháp, cùng phát tâm xuất gia, cùng trải qua năm năm đầu tu tập giới luật nghiêm ngặt. Nhưng rồi, con đường của họ rẽ làm hai ngả.

Khi đến xin Phật chỉ dạy con đường tu tập chuyên sâu, một vị đã thưa: “Bạch Thế Tôn, con không có trí tuệ để học nhiều. Con xin phép được đi thực hành thiền định ở nơi vắng vẻ.” Đức Phật gật đầu cho phép. Vị còn lại thì nói: “Bạch Thế Tôn, con có khả năng nghiên cứu kinh điển, con xin ở lại Kỳ Viên để học hỏi.” Và thế là suốt gần mười năm, một vị chuyên tâm ngồi thiền, quán hơi thở, quán thân, quán tâm, dần dần chứng đắc các tầng thiền, rồi đạt quả vị A La Hán. Vị kia thì ngày ngày đến các vị trưởng lão, xin được nghe tụng kinh, học thuộc lòng từng bài pháp, nghiền ngẫm từng lời Phật dạy, trở thành một bậc thông thái, thuyết pháp lưu loát, cũng có nhiều đệ tử.

Hôm nay, khi nghe tin người bạn sắp về, trong lòng vị tỳ kheo ở Kỳ Viên bỗng khởi lên một ý nghĩ: “Lâu quá mới gặp lại, ta sẽ hỏi vị ấy về đạo lý, xem ai giỏi hơn ai.”

Vừa lúc ấy, Đức Phật đang ngồi trong hương phòng, với tha tâm thông, Ngài biết rõ ý nghĩ đó. Ngài biết rằng nếu hai người gặp nhau và chất vấn nhau với tâm hơn thua, vị tỳ kheo chỉ học mà không hành sẽ bị tổn đức, thậm chí có thể đọa lạc. Vì thế, Ngài liền đứng dậy, đi ra ngay khu vực khách đường, nơi hai người bạn vừa gặp nhau.

“Này các tỳ kheo, hãy ngồi xuống đây,” Đức Phật nói, giọng từ hòa nhưng đầy uy lực. Hai vị tỳ kheo chưa kịp chào hỏi nhau, đã vội quỳ xuống đảnh lễ Phật.

Đức Phật nhìn vị tỳ kheo chuyên về pháp học, hỏi: “Này ông, người chứng được sơ thiền thì có trạng thái như thế nào?”

Vị tỳ kheo lập tức trả lời: “Bạch Thế Tôn, người chứng sơ thiền là ly dục, ly bất thiện pháp, còn tầm còn tứ, toàn thân tràn đầy hỷ lạc.”

Đức Phật gật đầu, hỏi tiếp: “Nhị thiền thì sao?”

“Bạch Thế Tôn, nhị thiền là tâm hoàn toàn nhất tâm, định tĩnh, không tầm không tứ, an lạc hạnh phúc.”

Đức Phật hỏi mãi, từ sơ thiền đến tứ thiền, từ sơ quả đến tứ quả, vị tỳ kheo ấy đều trả lời đúng phân phắc, nhưng chỉ dừng lại ở lý thuyết. Khi Đức Phật hỏi: “Người chứng sơ quả Tu Đà Hoàn, tâm họ chuyển biến thế nào?” vị tỳ kheo chỉ nói được ba kiết sử được dứt trừ, nhưng không thể diễn tả được cảnh giới thực tế.

Đức Phật quay sang vị tỳ kheo đã chứng quả: “Này ông, sơ thiền là thế nào?”

Vị tỳ kheo kia chắp tay, đáp: “Bạch Thế Tôn, sơ thiền là ly dục, ly bất thiện pháp, còn tầm còn tứ, thân tràn đầy hỷ lạc do ly dục sinh. Thân như một khối nước xà bông, nước sữa tắm, tất cả đều thấm nhuần hỷ lạc.” Ông không chỉ nói lý thuyết, mà còn giải thích cặn kẽ vì sao tâm an tĩnh thì điều ác không có chỗ bám, vì sao hỷ lạc sinh ra từ sự lìa bỏ dục vọng. Ông nói đến đâu, Đức Phật khen đến đó, từ sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền, cho đến các quả vị Thánh. Mỗi lời Phật khen, chư thiên trên các tầng trời đều rúng động, tán thán.

Ngồi dưới hội chúng, các đệ tử của vị tỳ kheo chuyên học bắt đầu xôn xao. Họ thì thầm với nhau: “Sao thầy mình trả lời cũng đúng mà Phật không khen, còn vị kia thì được khen dữ vậy?” Sự bất bình, tự ái dâng lên trong lòng họ.

Đức Phật nghe rõ tất cả. Với thiên nhĩ thông, Ngài biết những lời xì xào ấy. Và Ngài liền nói lớn, bằng một bài kệ, như một lời quở trách và cũng là lời dạy cho tất cả:

“Dù thuyết kinh lưu loát nhưng lười biếng thực hành,
Giống như người chăn bò mướng, không xứng hạnh sa môn.
Tuy không nói kinh nhiều nhưng siêng năng tu tập,
Từ bỏ tham sân si, tâm sáng ngời giải thoát,
Không chấp thủ hai đời, thật xứng hạnh sa môn.”

Hội chúng lặng im. Các đệ tử của vị tỳ kheo chuyên học cúi đầu, hiểu ra lời Phật dạy. Vị tỳ kheo chuyên học cũng lặng người, nhận ra rằng kiến thức dù nhiều đến đâu, nếu không được thực hành, cũng chỉ là những lời nói suông, không thể đưa đến giải thoát.

Từ hôm đó, vị tỳ kheo chuyên học bắt đầu chú tâm vào thực hành thiền định, không còn chỉ say mê nghiên cứu lý thuyết. Còn vị tỳ kheo đã chứng quả thì tiếp tục con đường tu tập, làm gương sáng cho hàng đệ tử.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện nhắc nhở chúng ta rằng, học Phật pháp mà không thực hành thì cũng giống như người chăn bò mướng – chỉ đếm bò của người khác, không có con nào của mình. Chỉ có sự thực hành mới đem lại kết quả tâm linh thực sự, giúp ta từ bỏ tham sân si, đạt đến giải thoát.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang