Hai lý do để cho đi

Trong ánh đèn vàng ấm cúng của giảng đường, mùi trầm hương thoang thoảng, hàng trăm Phật tử ngồi yên lắng nghe. Giọng giảng của thầy nhẹ nhàng nhưng kiên quyết vang lên giữa không gian tĩnh lặng.

"Khi mình bố thí mà trụ tướng, tức là động cơ không chân chính, thì đó là những động cơ gì?" Thầy hỏi, đôi mắt nhìn quanh lớp học.

Một Phật tử lớn tuổi giơ tay: "Thưa thầy, là bố thí vì thấy người ta đẹp ạ."

"Ừ, còn gì nữa?"

"Bố thí vì người ta khéo nịnh mình."

"Đúng rồi. Người ta giàu rồi mình nịnh để lấy tiền. Còn gì nữa?"

Một Phật tử trẻ lên tiếng: "Bố thí vì người đó là ruột rà của mình ạ."

"Ừ. Bố thí vì muốn cầu phước. Bố thí vì muốn được khen giỏi. Bố thí vì muốn bày tỏ uy thế, thấy mình ngon hơn thiên hạ. Bố thí vì muốn mua chuộc thế lực để kéo người ta về với vây cánh của mình." Thầy liệt kê một loạt, giọng trầm xuống. "Những động cơ như vậy Phật gọi là không chân chính. Hành động có vẻ đạo đức, nhưng tâm thì không đạo đức, nên gọi là có trụ tướng."

Giảng đường im lặng. Ai cũng đang tự vấn lòng mình.

"Vậy thì," thầy tiếp, "lý do gì để mình bố thí? Phải bố thí chứ không được không bố thí, vì sao?"

Một giọng nữ đáp khẽ: "Thưa thầy, vì từ bi ạ."

"Từ bi. Còn gì nữa?" Thầy gật đầu. "Nó có hai lý do. Hai lý do này sẽ được gọi là không trụ tướng."

Thầy dừng lại một chút, ánh mắt nhìn xa xăm như đang nhớ lại điều gì đó.

"Lý do thứ nhất là mình giúp người qua một cái khó khăn nào đó. Ví dụ như người ta đang nghèo, đang thiếu, người ta cần học hành, người ta bệnh hoạn mà khó khăn, không đủ khả năng để vượt qua. Mình giúp người ta để người ta vượt qua khó khăn đó trong đời sống, trong sự tu hành, trong sự tu học, trong sự tu tập. Đó là lý do thứ nhất, chứ không có vì những lý do kia."

Thầy quay sang một Phật tử ngồi hàng đầu: "Cô nghĩ sao? Cô gặp một người ăn xin ngoài đường, tay chân lành lặn nhưng rách rưới, đói khát. Cô cho họ bát cơm, ly nước. Vì sao?"

Cô Phật tử đáp ngay: "Thưa thầy, vì con thấy họ cần giúp đỡ ạ. Họ đang khổ."

"Đúng rồi. Không vì muốn được khen, không muốn khoe, không cầu phước. Chỉ vì thương người trong lúc người ta không tự giải quyết được. Đó là bố thí mà không trụ tướng. Và cái thứ hai mới là động cơ quan trọng của Bồ Tát."

Thầy nói chậm lại, nhấn mạnh từng chữ: "Bố thí để kết duyên lành mà giáo hóa về sau."

Một khoảng lặng. Rồi thầy giải thích: "Nếu vì động cơ thứ nhất, mình gặp một người bình thường, không có gì khó khăn, thì mình không bao giờ cho gì hết. Tại vì người ta vẫn ăn no, mặc đẹp, không có gì phải gọi là không tự giải quyết được. Nhưng Bồ Tát đôi khi có những trường hợp là người ta vẫn đang bình thường mà vẫn cho luôn, là vì lý do thứ hai: để kết duyên lành mà giáo hóa về sau."

Thầy đưa ra một ví dụ: "Tự nhiên mình có cái trái cây, vẫn đem tới tặng. Hộp bánh ngon, món quà dễ thương gì đó, mình vẫn đem tặng tới. Người ta không trong trường hợp túng quẫn mà mình vẫn tặng biếu. Đó là vì lý do thứ hai."

Một Phật tử thắc mắc: "Thưa thầy, nhưng nếu người ta giàu hơn mình mà mình vẫn vét sạch tiền đưa cho, đó là lý do gì ạ?"

Thầy cười nhẹ: "Đó là hối lộ rồi. Lý do thứ nhất gì nữa. Trường hợp đó xảy ra hoài trong suốt cuộc sống của nhân loại, có lẽ không bao giờ hết trên thế giới này. Đó là điều chúng ta phải chiến đấu vất vả giữa điều thiện và điều ác."

Giảng đường lại im lặng. Mỗi người đang tự nhìn lại lòng mình, tự hỏi động cơ cho đi của mình là gì.

Thầy kết luận: "Thành thử ra, bố thí mà không trụ tướng là cho mà không thấy mình cho, cho mà không phải vì động cơ sai lầm, nhưng cũng không thể khi không mà cho. Phải có lý do, và lý do đó phải đúng hướng."

Ý nghĩa câu chuyện

Bố thí là hành vi đạo đức cao quý, nhưng giá trị thực sự nằm ở động cơ bên trong. Có hai lý do chính đáng để bố thí không trụ tướng: thứ nhất, giúp đỡ người khác khi họ gặp khó khăn không tự giải quyết được, xuất phát từ tâm từ bi chân thật; thứ hai, kết duyên lành với chúng sinh để có cơ hội giáo hóa, hướng dẫn họ tu tập về sau. Khi bố thí với hai động cơ này, hành động mới thực sự viên mãn, đạo đức mới hoàn chỉnh từ hành vi cho đến nội tâm.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang