Hai Hạng Người

Nắng nóng đỉnh điểm, không khí ngột ngạt đến mức từng hơi thở như hút thêm cả hơi nóng từ mặt đường bốc lên. Trên con phố đầy bụi, một chiếc xe hơi bóng loáng lướt qua. Thình lình, một cánh tay thò ra khỏi cửa kính, khẽ vung lên, một chiếc vỏ chai nhựa bật tung, rơi lắc lẻo xuống lòng đường. Rồi cánh cửa kính khép lại, chiếc xe lao đi, bỏ lại đằng sau một mớ rác và một nỗi bực dọc âm ỉ trong lòng người đi đường.

Đó không chỉ là hình ảnh một người xả rác. Đó là biểu tượng của cả một lối sống. Tôi – người kể chuyện – ngày nhỏ từng tự hứa là không ghét ai, nhưng chứng kiến cảnh tượng ấy, tim vẫn thắt lại. Ghét quá! Ghét cái thói ích kỷ, chỉ biết nghĩ cho sự sạch sẽ, tiện nghi của riêng mình mà bất chấp sự ô nhiễm, bẩn thỉu cho cộng đồng. Và khi society càng văn minh, con người ta càng phải suy nghĩ đến cái đẹp chung, cái sạch chung – đó mới là ý nghĩa thực sự của sự văn minh.

Có phải chúng ta đều đang thuộc về "hạng người thứ ba" – không xả rác bừa bãi ngoài đường, nhưng cũng không hề nhặt rác khi thấy? Thật ra, trong mắt người dạy đạo đức, chỉ có hai hạng người: hạng người xả rác và hạng người nhặt rác. Hạng ở lưng chừng, “không xả cũng không nhặt”, không được tính đến. Bởi dù hành động có "vừa vừa" nhưng thiếu đi ý thức chủ động làm sạch, làm đẹp cho đời, thì cũng chưa đủ tư cách.

Hãy chọn cho mình làm người nhặt rác. Thấy rác là nhặt, thấy đá trên đèo là dừng lại lôi vào lề đường để xe sau không tông vào. Việc nhỏ thôi, nhưng nó là khởi đầu.

* * *

Và từ việc nhỏ ấy, ta nói đến việc lớn hơn của lời nói. Có hai hạng người: thích chê bai và thích khen ngợi. Hạng nào đông hơn? Chắc chắn là hạng chê. Ngồi ở vỉa hè, quán cóc, nghe lén người ta trò chuyện, sẽ thấy những lời chê bai luôn sôi nổi, hào hứng hơn những lời khen. Khen ai đó có gì đã? Chê mới thấy mình "giỏi hơn" – đó là cái kiêu mạn ẩn sâu.

Nhưng có một sự thật tâm linh đáng sợ: mình chê ai cái gì, từ từ mình sẽ đầy đủ cái phẩm chất đó. Ngược lại, mình khen ai cái gì, từ từ mình sẽ đạt được những phẩm chất đó. Chiêm nghiệm xem, vì sao người Hà Nội xưa đẹp? Bởi các triều đại vua đã thu gom người đẹp cả nước về đây. Nhưng quan trọng hơn, người Hà Nội còn có cái "thanh lịch". Thanh lịch nghĩa là gì? Khéo nói. Khéo nói ở đây không phải là nịnh nọt, mà là không bừa bãi chê bai, còn khen thì nhạy miệng.

"Chẳng thơm cũng thể hoa nhài, dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An." Thanh lịch là khi không vừa lòng, ta cũng nói "xa xa, gần gần" thôi, còn khen thì rõ ràng, rành mạch. Một người Hà Nội đúng kiểu, khi thấy ai ăn nhiều, sẽ không nói "Chị tham ăn quá" mà nhẹ nhàng: "Em mà ăn được như chị, chắc em cũng mau lên cân lắm." Nghe qua tưởng khen, nhưng người nghe về nhà suy nghĩ ba ngày mới hiểu mình bị chê. Đó là trí tuệ trong lời nói.

Nhưng chê bai, dù kín đáo đến đâu, nếu là lời nói sau lưng, cũng là tội. Nó không lợi cho ai. Ngược lại, nếu muốn góp ý để xây dựng, hãy nói riêng, nói trong tình thương yêu. Khi đó, người nghe sẽ cảm động và tiếp nhận. Một người có phẩm chất là người dám nói lỗi của người khác để họ sửa, nhưng phải nói trong yêu thương để họ không bị tổn thương.

Còn lời khen, thực ra, trước mặt thì giá trị không cao. Khen sau lưng mới là "mánh". Có hai lợi: Một, người nghe lời khen đó sẽ tự nhiên muốn bắt chước, thích làm điều tốt như vậy. Hai, rốt cuộc lời khen sẽ đến tai người được khen, làm họ quý mến ta hơn. Lời khen trước mặt chỉ sung sướng một thoáng, nhưng lời khen cho nhiều người biết, giá trị nó tăng cao, niềm vui nhân lên gấp bội.

Và điều quan trọng nhất: Khi ta mở miệng khen một người khác, đó là dấu hiệu đạo đức của ta đang tăng trưởng. Tâm ta cởi mở khỏi sự hẹp hòi, ích kỷ, đố kỵ. Ngược lại, người hay chê bai, ẩn sâu trong tâm hồn là sự độc ác, vì chê bai là hạ nhục người khác. Nghe ai khen ngợi ưu điểm người khác, ta có thể tạm tin cậy được tám mươi phần trăm. Chỉ tám mươi thôi, vì hai mươi phần còn lại là... họ chưa chịu về chùa ngồi thiền!

* * *

Có thêm một cặp đối lập nữa: Người thích hưởng phước và người thích tạo phước. Có người sẽ bảo: "Con đâu có phải người thích hưởng phước, con sống cũng cần kiệm lắm." Nhưng thực tế, cái thói quen, văn hóa, lối sống xã hội đã vô tình ép ta vào khuôn khổ của người hưởng phước.

Một ngày đi du lịch, chẳng làm gì có lợi cho xã hội, chỉ ăn, chơi, xem phim – đó là ngày hưởng phước. Một ngày tập thể dục ở phòng gym hay trên núi, mệt nhoài nhưng vẫn ăn ba bốn bữa ngon miệng – cơm đó chính là ta đang hưởng cái phúc của quá khứ. Nhìn những người tập tạ vất vả, vừa tập vừa thở dốc, ta tự hỏi: trong ngày hôm nay, họ có làm được điều gì lợi cho cuộc đời không? Hay chỉ tiêu thụ năng lượng và thức ăn?

Tệ hơn nữa, có những người hưởng phước quá đáng: quần áo đắt tiền, nhà sang, xe xịn, thức ăn mắt tiền... trong đầu không nghĩ đến chuyện cống hiến hay phụng sự gì. Có lần, tôi được mời đến giảng ở một trường dành cho con nhà giàu. Cả buổi giảng về đạo đức, lý tưởng sống, tụi nhỏ ngồi ngơ ngơ, không thấm một câu. Rồi tôi hỏi: "Tụi con nghĩ sống là để làm gì?"

Một đứa con gái đứng lên, dõng dạc: "Con nghĩ rằng sống là để tận hưởng cuộc sống này."

Tôi bị sốc, nhưng gắng bình tĩnh. Câu đó không phải tự nó nghĩ ra. Đó là di sản từ bố mẹ, những người rất giàu, đã dạy con tư tưởng "sống là để hưởng". Không quan tâm tạo phúc, cống hiến, phụng sự. Sống có nghĩa là hưởng, hưởng cho sung sướng. Và khi hưởng đến lúc hết phước, họ sẽ khổ. Nhìn gương mặt đó, tôi thấy nó không "hưởng" được lâu.

Có những lúc, dù không muốn, cuộc đời bắt ta hưởng, cũng rất khổ tâm. Bệnh nằm một chỗ, về già không làm gì được, thất nghiệp không có việc... Trong lòng ta có ý thức rõ ràng là thích cống hiến, thích tạo phúc, nhưng mỗi ngày bưng bát cơm lên ăn mà không làm gì được cho đời, đã là lo rồi. Bài toán đó khó lắm.

Vậy nên, hãy nguyện làm người thứ hai: người ý thức rõ ràng về việc tạo phúc. Đừng để vô tình hay cố ý trở thành người chủ trương "sống là để hưởng".

* * *

Rồi lại có hai hạng người nữa: Hạng thích được phục vụ và hạng thích phục vụ. Tại sao ta thích đi ăn nhà hàng? Vì được phục vụ. Lúc mình là "Thượng Đế", ngồi đó, có người lễ độ": "Ông bà dùng món gì ạ?" Một cảm giác cao sang giả tạo trong một hai tiếng đồng hồ. Ở Tây Phương, họ cho rằng mời nhau đi ăn nhà hàng là cách "tử tế" nhất.

Nhưng thích được phục vụ cũng là một cách "bay hết phước". Tôi kể lại một câu chuyện đã nói nhiều lần: Hè vừa rồi, khóa học hè cho thiếu nhi ở chùa Phật Quang, các em được hô khẩu hiệu mỗi ngày: "Sống là phụng sự mọi người." Trong năm tuần, các em tập chăm sóc, lo lắng cho mọi người. Ăn xong thì bưng dọn, đến phiên mình thì bày bàn. Và các em thấy hạnh phúc khi được phục vụ.

Tu là gì? Sống là gì? Khi ta rót nước mời ai một ly, mà cảm thấy hạnh phúc, đó là lúc đạo tâm bắt đầu tiến bộ. Còn khi rót nước mà cảm thấy ngượng ngạo, hay gượng, thì đạo đức chưa sáng.

Vào chùa, thử một lần: đang ngồi, thấy người đến sau, ta đã liếc thấy họ chưa có chỗ, ta đứng dậy mời họ đến chỗ mình, hoặc cầm cái ghế đến mời. Và ta thấy hạnh phúc vì được phục vụ. Đó là môi trường chùa, môi trường đạo đức. Mang cái tâm đó ra ngoài đời, áp dụng trong gia đình, cơ quan, trường học: từ việc nhỏ, phục vụ ai cũng thấy hạnh phúc, thì ta thuộc một đẳng cấp khác.

Còn ai cứ thích ngồi đó cho người ta làm, quét nhà, bưng bưng gì đó, thích cho mọi người làm, mình không thích mó tay, tưởng không làm gì mới là "cao sang"... thì đó là người chết đi không còn phước để trở lại làm người.

Ngược lại, ai cứ thích phục vụ cả đời, từng việc nhỏ, việc lớn, từng giây phút đều thấy hạnh phúc khi được hầu hạ, bưng dọn, phục vụ người khác... thì ta thuộc đẳng cấp cao. Chết đi rất dễ lên cõi trời.

Xem phim cổ trang, thấy vua, hoàng hậu được mọi người hầu hạ. Nhân quả là do họ đã từng phục vụ rất nhiều người, tổ chức sự phục vụ, chỉ đạo để được phục vụ. Tích lũy lên thành triệu lần, tỷ lần, họ phải trở thành vua để được hưởng lại. Nhưng người hiểu đạo, ta phục vụ mọi người không phải để mong hưởng lại phước đó, mà để đi tìm cái khác – sự giác ngộ, cái phúc trong tâm linh. Đó mới là cao quý nhất. Còn làm vua, hết phước cũng lui lại, hoặc bản ngã tăng cao, ra quyết định sai lầm, tạo nghiệp xấu về sau.

Và khi ta phục vụ mọi người, cả đất trời này là nhà của ta. Tự nhiên ta sống vui, thân thiện được với mọi người, giải tỏa được cái tâm lý ngại ngùng.

Có một điều nhỏ: Vào chùa, đến giờ ăn, chùa mời ăn. Nhiều Phật tử cứ ngại ngại, e dè không ăn.Thấy vậy, tôi không kêu "ăn đi" nữa, mà nói: "Vô trong nhà bếp bưng cơm ra giùm thầy cho mấy người kia ăn." Nghe xong, họ vui lên, lật đật chạy vào nhà bếp phụ bưng. Tự nhiên bữa đó họ ăn cơm rất ngon, vì phước dẫn, tâm mở ra, hết ngại liền. Và khi mình phục vụ người khác rồi, cuộc sống mình vui, vào chùa thấy như nhà.

Tôi còn dặn mấy thanh niên, thiếu nhi vào chùa: "Tụi con phải ăn như chưa ăn lần nào!" Giống như bài hát "Hãy yêu như chưa yêu lần nào" của nhạc sĩ Lê Hữu Hà, nhưng sửa lại: "Hãy ăn như chưa ăn lần nào." Ăn để trả thù, ăn nhiều vào. Because khi ăn nhiều ở chùa rồi, tự nhiên thấy chùa này là "nhà mình". Khi đã là nhà mình, tự trong tâm có trách nhiệm. Phật tử kéo tới, mình là chủ nhà, phục vụ rất chu đáo, rất vui.

Nên khi ta phục vụ, ta mở lòng ra, được cái tâm lý thân thiện, vui vẻ, dễ chịu. Còn người cứ ngồi cho người ta phục vụ, tâm mình đóng lại, ngại ngùng. Ngại ngùng như vậy có dễ chịu không? Không, dễ bị stress lắm.

Vậy nên, khi ta đến chỗ đông người, chỗ có ăn có uống mà cảm thấy ngại ngại... biết rằng mình đang thiếu gì? Thiếu phước, thiếu cái tâm lý phục vụ người khác trước đây. Còn nếu trước đây mình hay phục vụ người khác, thì đến chỗ đông người hay có bầy ăn bầy uống, tự nhiên mình không ngại. Cái phước đó khiến tâm mình không bị cái ngại ngại chi phối.

Ý nghĩa câu chuyện

Trên đời có nhiều hạng người, nhưng để chọn lọc, thầy Thích Chân Quang đưa ra các cặp đối lập: xả rác và nhặt rác, chê bai và khen ngợi, hưởng phước và tạo phước, được phục vụ và phục vụ. Bài học cốt lõi là: Hãy chủ động chọn làm "hạng người thứ hai" – nhặt rác, khen ngợi, tạo phước, và phục vụ. Bởi mỗi lựa chọn đó không chỉ làm đẹp đời, giúp người, mà còn rèn luyện đạo đức, mở lòng ra khỏi sự ích kỷ, hẹp hòi, đố kỵ. Đặc biệt, lời khen sau lưng có giá trị gấp bội và là dấu hiệu của tâm hiền lành. Và hơn hết, hãy phục vụ người khác với tâm hồn hạnh phúc, vì đó chính là con đường tích phước, giải thoát khỏi tâm lý ngại ngùng, và hướng tới phúc lạc trong tâm linh – điều cao quý hơn bất kỳ cõi trời hay vương quyền nào.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang