Hai bản năng trong tâm

Buổi chiều ở thiền viện, nắng vàng nhạt trải dài trên sân gạch. Trong giảng đường, Thầy ngồi trên pháp tòa, đôi mắt hiền từ nhìn xuống đại chúng. Không khí ấm áp, tiếng chuông ngân vừa dứt, mọi người còn đang lắng đọng trong hơi thở.

Thầy bắt đầu bài giảng về năm uẩn, về những tầng tâm thức sâu kín. Khi nhắc đến bản năng sinh tồn và bản năng hưởng thụ, Thầy dừng lại, giọng trầm xuống:

“Các con có bao giờ tự hỏi, vì sao có người nghèo khổ đến mức phải đi xin ăn nhưng vẫn cố sống? Mà có người giàu có, chỉ vì phá sản trắng tay lại tự tử?”

Cả phòng im lặng. Một chú tiểu ngồi hàng đầu chăm chú, đôi mắt mở to. Thầy tiếp:

“Đó là vì trong mỗi chúng ta có hai bản năng: bản năng sinh tồn và bản năng hưởng thụ. Bản năng sinh tồn là muốn sống, bám víu vào sự sống bằng mọi giá. Còn bản năng hưởng thụ là luôn khao khát sung sướng, hạnh phúc, được khen ngợi, được no đủ.”

Thầy nhìn quanh, rồi chậm rãi nói: “Người mà bản năng hưởng thụ mạnh hơn sinh tồn, họ xem sung sướng là trên hết. Nếu không sung sướng, thà chết còn hơn. Còn người bản năng sinh tồn mạnh hơn, họ chấp nhận đau khổ, nhục nhã, miễn là được sống.”

Một Phật tử ngồi giữa phòng khẽ gật gù. Thầy kể tiếp, giọng trầm buồn: “Thầy nhớ hồi còn đi học, ở xóm có một bác lớn tuổi rất quý thầy. Mỗi lần thầy về thăm nhà, bác thường cho người mời sang uống trà, nói chuyện đạo đức. Bác có một cô con gái út, mỗi khi thầy tới, cô hay thấp thoáng đi qua lại, bưng nước, bưng trà. Thầy cũng không để ý.”

Thầy ngừng lại, mắt nhìn xa xăm: “Sau này thầy đi tu. Khi gia đình đó biết tin thầy đã xuất gia hẳn, cô gái ấy tự tử chết. Cả xóm không ai biết lý do, cũng không ai nói gì. Thầy không biết có phải vì thầy không. Nhưng từ đó, thầy rút kinh nghiệm: những người lớn mời mình uống trà, đừng có lại.”

Một vài tiếng cười khẽ vang lên, nhưng rồi lại chìm vào im lặng. Thầy mỉm cười, nói tiếp: “Chuyện tự tử vì tình, vì tuyệt vọng, báo chí đăng nhiều lắm. Người ta thấy cuộc đời không còn lối thoát, không còn niềm vui, thì họ chọn cái chết. Đó là lúc bản năng hưởng thụ thắng thế. Họ không chịu nổi cảnh khổ, cảnh nhục, nên buông xuôi.”

Thầy nhấn mạnh: “Hiểu được điều này, các con sẽ thấy rõ con người mình và người khác. Tu thiền là để làm chủ hai bản năng này, không để chúng dẫn dắt mình tạo nghiệp. Nếu không ham hưởng thụ, không sợ khổ, thì tâm sẽ an nhiên, tự tại.”

Giảng đường lắng đọng. Nắng chiều đã nhạt, bóng cây dài ra trên sân. Mỗi người ngồi đó như đang soi lại chính mình, nhìn thấy những bản năng âm thầm chi phối từng suy nghĩ, hành động.

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học Thầy muốn gửi gắm: Trong tâm mỗi người luôn tồn tại hai bản năng – sinh tồn và hưởng thụ. Nếu để bản năng hưởng thụ lấn át, ta dễ rơi vào tuyệt vọng khi mất đi những gì mình ham muốn. Tu tập là để nhận diện và làm chủ chúng, không để chúng dẫn dắt ta tạo nghiệp, sống an nhiên giữa mọi hoàn cảnh.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang