Giấc mơ bác học của cậu học trò nhỏ

Trong lớp học, sau khi xem bài của cậu học trò nhỏ, người thầy giáo cất lời khen trước mọi người. Câu nói ấy rơi vào lòng cậu như một hạt giống vừa gặp đất mềm. Cậu ngồi thẳng hơn, đôi mắt sáng lên, còn trong đầu lập tức hiện ra một tương lai xa xôi mà chính cậu cũng chưa hiểu rõ.

“Em này lớn lên có thể học làm bác học được.”

Thuở ấy, cậu học hơi nổi trội hơn một chút nên đôi khi được các thầy giáo khen. Với một đứa trẻ, lời công nhận của người lớn có sức nặng đặc biệt. Cậu chưa biết bác học thật sự là gì, chưa hình dung con đường ấy khó khăn ra sao, nhưng vẫn thấy hai tiếng ấy thật lớn lao và rực rỡ.

Từ hôm đó, cậu thường nghĩ đến chuyện sau này mình sẽ trở thành bác học. Cậu tưởng tượng mình phát minh thứ này, sáng chế thứ kia. Những ý nghĩ nối tiếp nhau, khiến lòng cậu vừa háo hức vừa lâng lâng. Trong giấc mơ non nớt ấy, cậu chỉ mong học thật giỏi để đạt đến danh xưng mà thầy đã nhắc tới.

Một lần, khi lại được động viên, cậu không giấu nổi niềm vui:

“Thưa thầy, sau này con có thể làm bác học thật sao?”

Người thầy đáp bằng lời khuyến khích:

“Nếu em chăm học và cố gắng thì hãy nuôi ước mơ.”

Cậu hỏi tiếp:

“Bác học sẽ phát minh được nhiều thứ phải không thầy?”

Người thầy nói:

“Muốn làm được điều có ích, trước hết phải học rất nhiều.”

Cậu ghi nhớ phần rực rỡ của câu trả lời, nhưng chưa hiểu hết phần khó nhọc nằm phía sau. Trong đầu cậu, ước mơ ngày càng lớn. Tuy nhiên, cậu cũng chưa từng tự hỏi thật sâu rằng những phát minh ấy sẽ phục vụ ai, hay mình muốn thành công vì lợi ích của mọi người hay vì mong được nhìn nhận là người tài giỏi.

Thời gian trôi, việc học ngày một mở rộng và khó hơn. Cậu không còn đứng trước những bài học đơn giản của thuở ban đầu. Càng đi tiếp, cậu càng thấy kiến thức mênh mông, còn khả năng của mình không lớn như cảm giác được tạo nên từ những lời khen năm trước.

Có lúc, trước điều chưa hiểu, cậu tự hỏi:

“Mình thật sự giỏi đến đâu?”

Câu hỏi ấy khiến niềm tự tin có phần mơ hồ bắt đầu lung lay. Những ước mơ phát minh, sáng chế vẫn còn, nhưng cậu dần nhận ra mình không phải người xuất chúng như đã từng tưởng. Việc nhìn thẳng vào giới hạn của bản thân chẳng dễ chịu. Nó giống như phải bước xuống khỏi một bậc cao mà trí tưởng tượng từng âm thầm dựng lên.

Bước ngoặt đến khi cậu trưởng thành hơn và nhận ra một sự thật rất giản dị: mình học không giỏi như tưởng tượng thuở nhỏ. Con đường bác học rực rỡ trong tâm trí ngày nào không còn là điều cậu có thể mặc nhiên tin rằng mình sẽ đạt được. Sự nhận ra ấy làm tan đi phần ảo tưởng từng nảy sinh từ những lời khen.

Cuối cùng, cậu chọn con đường xuất gia. Đó không chỉ là việc rời bỏ một giấc mơ nghề nghiệp, mà còn là cơ hội để cậu nhìn lại chính mình dưới ánh sáng của Phật pháp. Cậu học cách không còn say sưa với cảm giác mình tài giỏi, đồng thời tập nhận biết rằng mọi ước mơ nếu chỉ nhằm tìm vinh quang cho cá nhân đều rất dễ biến thành ảo vọng.

Tuy vậy, niềm ham thích phát minh và sáng chế không hoàn toàn biến mất. Nó vẫn bền bỉ theo cậu suốt nhiều năm tu hành. Những khắc khoải về kiến thức và khoa học đôi khi trở lại, nhắc nhớ giấc mơ thuở nhỏ. Nhưng giờ đây, điều quan trọng đã thay đổi: cậu không còn đặt mình ở trung tâm của những khát vọng ấy.

Phật pháp giúp người tu sĩ ấy nhận ra rằng mình còn nhiều khiếm khuyết. Sự nhận biết đó không làm ông buông xuôi, trái lại khiến tâm hồn trở nên tỉnh táo hơn. Ông hiểu một người có thể tiếp tục suy nghĩ, tìm tòi và nuôi dưỡng ước mơ, nhưng phải hướng kết quả về lợi ích của mọi người, chứ không dùng nó để tô lớn cái tôi.

Nếu ngày trước cậu học trò nghĩ đến bác học như một danh vị dành cho mình, thì về sau người tu hành học cách chuyển mọi mong ước thành sự phụng sự. Phát minh hay sáng chế, nếu có, phải nhằm làm điều hữu ích cho cuộc đời. Còn nếu chỉ mong mình nổi tiếng, được ngợi khen hoặc được đứng cao hơn người khác, ước mơ ấy đã rời khỏi lý tưởng và bước sang ảo tưởng.

Nhìn lại quãng đường dài, ông hiểu rằng lời khen dành cho trẻ nhỏ vừa có thể khuyến khích, vừa có thể vô tình làm cái tôi nảy nở. Khi một đứa trẻ học tốt và bắt đầu dám mơ những điều lớn, người lớn cần giúp em đặt câu hỏi: “Con muốn làm điều ấy cho ai?” Nếu câu trả lời hướng về cộng đồng, đất nước và nhân loại, ước mơ đang gần với lý tưởng. Nếu tất cả chỉ quy về danh lợi cá nhân, hạt giống ảo vọng đã âm thầm xuất hiện.

Giấc mơ bác học năm nào vì thế không hoàn toàn vô ích. Nó trở thành một bài học sống động về ranh giới rất mảnh giữa lý tưởng và ảo tưởng. Ước mơ lớn không đáng trách. Điều quyết định là ta có hiểu đúng khả năng của mình, có giữ được lòng khiêm tốn và có hướng điều mình theo đuổi về hạnh phúc của nhiều người hay không.

Ý nghĩa câu chuyện

Lời khen có thể gieo ước mơ nhưng cũng dễ làm nảy sinh sự tự đánh giá quá cao. Muốn biến khát vọng thành lý tưởng, ta phải biết rõ giới hạn của mình, giữ lòng khiêm tốn và hướng thành quả về lợi ích chung.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang