Đứng Nhìn Hạnh Phúc

Chiều nay, trên đỉnh núi cao, gió thổi lồng lộng qua những hàng thông già. Trong giảng đường rộng lớn của chùa Phật Quang, hàng trăm Phật tử đang ngồi lặng lẽ. Không gian tĩnh mịch đến mức chỉ còn nghe tiếng gió và tiếng lá cây xào xạc. Trên bục giảng, TT. Thích Chân Quang ngồi uy nghi, ánh mắt hiền từ nhìn xuống đại chúng. Ngài chậm rãi mở lời:

“Hôm nay chúng ta nói chuyện với nhau đề tài là 'Đứng nhìn hạnh phúc'. Hạnh phúc làm cái gì mà ta đứng nhìn? Tại sao ta phải đứng nhìn hạnh phúc? Bởi vì ta thoát ra khỏi hạnh phúc để bình tĩnh đánh giá lại hạnh phúc là cái gì.”

Giọng nói trầm ấm của Thầy vang vọng trong không gian yên tĩnh. Nhiều người ngồi dưới khẽ nghiêng mình chăm chú lắng nghe. Thầy tiếp tục:

“Nếu chúng ta không hiểu rõ hạnh phúc là gì thì có khi ta đi tìm hạnh phúc nhưng cái kết quả cuối cùng là ta chỉ tìm thấy đau khổ. Còn nếu chúng ta hiểu chính xác hạnh phúc là gì thì có thể ta sẽ kềm chế, sẽ bước đi những bước chậm nhưng mà thật sự cuối con đường của ta đó là niềm hạnh phúc bất tuyệt, hạnh phúc bền vững.”

Thầy dừng lại một nhịp, nhìn quanh khán phòng rồi nói tiếp về định nghĩa của hạnh phúc:

“Thật ra hạnh phúc là gì thì ta không thể định nghĩa bằng lời được. Không ai định nghĩa được hạnh phúc là gì đâu. Cũng như không ai định nghĩa được tình thương yêu là gì. Có những điều ta định nghĩa được nhưng có những điều ta không định nghĩa được. Nhất là những cái thuộc về trạng thái của tâm, của tình cảm, của cảm xúc.”

Trong khán phòng, một cụ bà ngồi hàng đầu khẽ gật gù. Thầy nhìn xuống và mỉm cười, rồi kể một câu chuyện khiến nhiều người bật cười nhẹ:

“Ví dụ như cái ông vua bếp nổi tiếng trên truyền hình. Khi ông nghiên cứu các món ăn trên thế giới, ông gặp món phở của Việt Nam thì rất thích. Ông thú nhận rằng có những ngày sáng, trưa, chiều, tối đều chỉ ăn món phở Việt Nam. Nhưng đúng ba ngày sau thì sao? Thì thôi, phải trốn. Nên có những cái gọi là đem đến hạnh phúc nhưng kéo dài cũng không được. Kéo dài cái làm người ta chán liệt.”

Cả khán phòng khẽ xôn xao. Một chàng thanh niên ngồi phía sau thì thầm với bạn mình: “Đúng thật, ăn phở ba ngày liên tục thì cũng ngán.” Thầy tiếp tục:

“Cái mà làm cho ta hạnh phúc không phải là cái bền vững. Thế gian là như vậy. Có những người mẹ nói: 'Ở nhà buồn quá, tôi thích lại chỗ đông người vui.' Nhưng đến chỗ đông người ở năm ngày thì lại sợ, chỉ thích tìm chỗ xa vắng. Ở nơi xa vắng chừng tháng thì chịu hết nổi, phải đi kiếm chỗ đông người. Con người ta bị cái trạng thái tâm lý nó thay đổi. Cái điều kiện để tìm thấy hạnh phúc nơi người này và người khác không giống nhau.”

Thầy đưa mắt nhìn khắp hội chúng, ánh mắt sáng suốt:

“Nhưng mà sau này khi đi sâu vào đạo, nếu ai tìm thấy được sự giác ngộ trong đạo, cái thiền định trong đạo thì đều hạnh phúc giống nhau hết. Lạ một cái là đạo thì sẽ làm cho ta hạnh phúc giống nhau. Còn những chuyện trên thế gian thì thường mỗi người mỗi vị, không giống nhau lắm.”

Thầy chậm rãi giảng về hai loại hạnh phúc:

“Hạnh phúc cũng có nhiều cấp độ, từ cái thấp hèn cho đến cái cao cả. Những cái hạnh phúc thấp hèn thì ta hay gọi là lạc thú trần gian hay gọi là khoái cảm. Còn cái hạnh phúc cao cả thì chúng ta hay gọi là sự an lạc. Cái hạnh phúc thấp hèn thì nó đi chung với sự loạn động và sự ích kỷ. Nghĩa là nếu ta hưởng thụ cái hạnh phúc thấp hèn càng nhiều chừng nào thì tâm ta càng loạn động chừng nấy, càng ích kỷ chừng nấy.”

Thầy kể thêm một ví dụ khiến nhiều người giật mình:

“Ví dụ như có một người có thói quen đánh bài. Mỗi khi đánh bài họ rất thích, rất vui. Không phải là đánh bài luôn luôn thắng, thường là bị lừa nên hay thua. Nhưng vì ghiền, vì thích cho nên bằng mọi cách phải có tiền, lấy hết tiền của gia đình để đem đi đánh bài. Mà khi lấy hết tiền của gia đình thì người trong gia đình của mình rất là đau khổ, nghèo túng, thiếu thốn, bỏ ăn bỏ học. Nhưng mình bất chấp cái nỗi đau khổ của người khác. Mình chỉ cần cái niềm vui của mình. Nên vì vậy cái lạc thú của trò chơi đánh bài nó làm cho người ta cực kỳ ích kỷ và loạn động.”

Một người đàn ông trung niên ngồi gần cuối hội trường khẽ cúi đầu, đôi tay bấu chặt vào đầu gối. Có lẽ ông đang nhớ lại những ngày tháng đánh bài của chính mình. Thầy nhìn xuống và nói tiếp:

“Càng nghiện nó, càng thích nó thì ta càng ích kỷ. Ta xem thường cái niềm vui của mọi người xung quanh mình mà ta chỉ cần biết có niềm vui của mình. Và càng loạn động càng ích kỷ. Càng ích kỷ càng loạn động, cái tâm nó càng lúc càng căng thẳng. Nó không có những phút thanh thản, nó chỉ căng thẳng sôi động. Lúc nào trong đầu chỉ tìm làm sao có tiền để phục vụ cho cái niềm vui của mình.”

Người đàn ông trung niên kia ngước lên, khóe mắt cay cay. Thầy dừng lại một chút, rồi giọng trở nên trầm hùng:

“Cái người mà hưởng cái hạnh phúc thấp hèn, có thêm cái loạn động, có thêm cái ích kỷ thì hậu quả, cái quả báo mà họ phải chịu đựng ở đời này và đời sau là sao? Họ đọa lạc vào nơi rất đau khổ. Nếu đời này có thể là hèn kém, mọi người khinh bỉ, không còn tài sản. Chết rồi có thể đọa làm súc sinh, ngạ quỷ, thậm chí xuống luôn địa ngục chịu khổ nhiều trăm năm, nhiều ngàn năm sau. Là bởi vì mình đã vơ vét hết cái niềm vui người khác để lấy về làm cái niềm vui tạm bợ cho chính mình.”

Cả khán phòng lặng im phăng phắc. Thầy đảo mắt nhìn từng người rồi nói về hạnh phúc cao cả:

“Còn ngược lại, cái hạnh phúc cao cả thì nó đưa đến bình an và đạo đức. Ví dụ như khi ta nhiếp tâm được trong thiền định, tâm ta an lạc, hạnh phúc. Lúc đó lòng mình tự nhiên cởi mở ra, phơi phới ra. Lúc người ta mắng mình câu gì mình không cảm thấy buồn, tự nhiên có cái đạo đức. Rồi ví dụ như ai mời gọi mình một cái trò vui, một cái tiệc nhậu, một trận đánh bài, mình từ chối liền. Vì mình cảm thấy những cái đó không phải là hạnh phúc. Cái hạnh phúc mà mình tìm được trong thiền định nó quá cao cả rồi thì những cái lạc thú trần gian tự nhiên mình khước từ.”

Thầy nhấn mạnh:

“Do đó chúng ta phải nhận định rất rõ có hai loại hạnh phúc như vậy để mà ta chọn.”

Rồi Thầy chuyển sang một chủ đề khiến nhiều người chăm chú hơn: phước báu và sự để dành hạnh phúc. Thầy nói:

“Do đâu mà ta được hưởng hạnh phúc đời này? Bởi vì kiếp trước ta có làm phước nên kiếp này ta có hạnh phúc. Đó là nhân quả. Kiếp trước ta làm rất nhiều điều phước thì kiếp này ta được hưởng rất nhiều hạnh phúc. Nếu kiếp trước ta làm phước ít, ta ít có giúp ai thì kiếp này ta ít có hạnh phúc. Đó là nhân quả.”

Thầy đưa ra một hình ảnh so sánh thật dễ hiểu:

“Hạnh phúc không có đơn vị để đo. Ví dụ nếu gọi hạnh phúc là ký lô thì mình nói thế này: đứa bé này sinh ra nó đã mang theo được 1000 kg hạnh phúc cho cuộc đời nó. Khi nào nó hưởng hết 1000 kg hạnh phúc này thì nó mới không còn gì để vui nữa. Còn nếu nó hưởng không hết thì khi chết nó vẫn tiếp tục được sung sướng vì nó mới hưởng có mấy trăm ký mà còn tới mấy trăm ký hạnh phúc nữa. Hoặc có một đứa bé sinh ra chỉ mang theo được 10 kg hạnh phúc. Và như vậy nó chỉ sống được cho tới chừng 10 năm sau nó hưởng hết. Sau đó nó phải làm quần quật, nó sẽ rất là vất vả.”

Cả khán phòng khẽ xôn xao, nhiều người bắt đầu hiểu ra vấn đề. Thầy nhìn xuống và hỏi:

“Mỗi người sẽ tự cho mình còn nhiều phước hay ít phước? Nhiều hay ít?”

Một số người trả lời nhỏ: “Ít.” Thầy mỉm cười hoan hỉ:

“Đúng. Hoan hô. Có trí tuệ. Chứ nếu mà tự cho mình nhiều rồi mình không thèm làm phước rồi mình hưởng thụ thì sao? Lỡ mình còn có 2 kg hưởng hết luôn rồi ráng chịu, tiêu luôn. Nhưng bây giờ có thể mình còn nhiều nhưng mình cứ cho mình còn ít để mình ráng mà làm phước, ráng mà tu tập, ráng mà kềm chế, mà tiết kiệm không hưởng thụ, để dành cái phước cho đời này và những đời sau.”

Thầy kể tiếp về người nghiện rượu khi phước đã hết:

“Ví dụ cái người đó họ hay thích nhậu nhẹt thì họ nhậu 10 năm rồi bán hết phước rồi, nhưng mà cái ghiền nhậu hết chưa? Chưa. Nó có cái khổ thế này: phước để nhậu thì hết mà cái tật khoái nhậu thì chưa hết. Giờ phải làm sao? Rồi đi tìm mọi cách để sao cho có nhậu. Thấy ai nhậu thì mình ghé thăm, hoặc là mình mua chịu rượu. Lúc đó phước bị âm, tự nhiên sức khỏe mình tiêu tan, tiền bạc mình tiêu tan, mắc nợ, cơ thể thì bắt đầu đau khổ, bệnh hoạn, nghèo đói, bị mọi người khinh bỉ. Cái phước mình còn thì mình nhậu người ta không khinh. Nhưng tới cái ngày phước hết rồi, mình ngồi nhậu với người ta, người ta chỉ muốn đuổi mình ra khỏi bàn nhậu. Lúc đó mình chỉ nhận được sự khinh bỉ, bệnh hoạn, nghèo đói.”

Giọng Thầy trở nên nghiêm túc:

“Nên vì vậy, nếu mình cứ tiếp tục hưởng thụ cái lạc thú tầm thường của trần gian thì một ngày nào đó phước hết thì mình chỉ còn lại đau khổ, nghèo đói, bệnh tật và sự khinh bỉ của mọi người. Do đó chúng ta biết đạo, chúng ta biết cái hạnh phúc của mình nó có giới hạn thì không ai dám phung phí vào những cuộc vui tầm thường trong đời này mà phải để dành cái phước đó để tu hành và còn được sự kính trọng của người khác. Ngày nào mình còn phước người ta còn nhìn mình với cặp mắt nể nang. Mình hết phước người ta nhìn mình với cặp mắt rẻ rúng liền lập tức.”

Thầy kết luận:

“Do đó người Phật tử biết đạo luôn luôn không hưởng thụ, để dành cái phước để mình sống giữa đời hiên ngang danh giá, được mọi người nể trọng. Phải tập kềm chế không hưởng thụ. Chẳng những không hưởng thụ mà còn biết làm phước nữa thì sau này đời sống của ta thoải mái, khỏe mạnh, được nhiều người thương mến, hay gặp may mắn, có sức khỏe, có tài sản, có danh vọng.”

Thầy nhấn mạnh về hạnh phúc của bậc thánh:

“Đặc biệt thế này: nếu ai là người biết kềm chế, không hưởng thụ lạc thú trần gian mà còn biết tu tập thiền định thì sau này được hưởng một cái hạnh phúc cao cả nhất, đó là sự an lạc vi diệu cao siêu trong thiền định, mà đó là hạnh phúc của thánh. Những cái điều ví dụ chúng ta ăn món ăn ngon là hạnh phúc của trần gian, được mọi người khen ngợi là hạnh phúc của trần gian, được đi chơi vui là hạnh phúc của trần gian, mặc áo đẹp là hạnh phúc trần gian. Còn chỉ khi nào tâm ta được nhập vào trong định, hưởng được cái cao siêu vi diệu của thiền định thì đó mới thật sự là hạnh phúc của thánh, của thánh nhân.”

Thầy nhìn khắp hội chúng, ánh mắt đầy từ bi:

“Nếu ta không phải là đệ tử Phật thì thôi, chúng ta không hiểu nên ta lỡ hưởng thụ, vui chơi, đi tìm lạc thú trần gian thì không đáng trách. Nhưng nếu ai đã lỡ ngồi đây, ai đã quy y Phật, ai đã làm đệ tử Phật thì buộc lòng chúng ta phải đi tìm cái hạnh phúc của thánh chứ không còn đi tìm cái hạnh phúc tầm thường của phàm phu nữa. Nó trở thành một cái bổn phận của ta rồi.”

Thầy kể thêm một câu chuyện về những người hy sinh vì nghĩa lớn:

“Có trường hợp cái người chịu cực, chịu khổ mà để giúp người, thậm chí họ chịu nguy hiểm để cứu người rồi họ chết luôn. Ví dụ như một người lính cứu hỏa thấy tòa nhà cháy, nghe tiếng khóc của trẻ nhỏ, bay vào trong bồng đứa nhỏ ra, quăng ra được xuống cửa sổ để người dưới chụp. Cuối cùng cái cây xà ngang đánh rớt xuống, họ chết trên đám cháy. Hoặc một em học sinh thấy bạn mình bị trôi dòng nước, nhảy xuống vớt từng đứa. Vớt xong đứa cuối cùng rồi em bị trôi dòng nước, đuối sức chết luôn. Những người như vậy thì đời trước có bao nhiêu ác nghiệp, đời này hết sạch luôn. Họ hy sinh luôn cái mạng sống của họ để cứu giúp người khác, để giữ gìn đất nước, để bảo vệ Phật pháp. Thì những người như vậy có bao nhiêu ác nghiệp đời xưa mất hết luôn và bắt đầu phước lành rất lớn. Đời sau này họ có nhiều cơ hội để làm những điều phước lớn lao, trở thành những vĩ nhân của nhân loại.”

Thầy chậm rãi kết luận:

“Cái người mà được chọn làm vĩ nhân cho nhân loại, nổi tiếng là bởi vì đời xưa họ đã dám chết vì đại nghĩa. Tức là vì đại nghĩa, vì quê hương, vì đất nước, vì Phật pháp, vì chính nghĩa họ dám chết. Thì bao nhiêu nghiệp quá khứ hết, qua đời sau thường thường họ có cơ hội để làm những điều lớn lao cho thế giới, cho nhân loại mà người ta gọi họ là vĩ nhân. Vĩ nhân là như vậy chứ không phải dễ đâu.”

Thầy nhấn mạnh về giá trị của sự sống:

“Chúng ta để ý điều này. Nếu mình chết mà quê hương mình được thanh bình, Phật pháp mình được hưng long thì cái chết đó đáng chết. Còn nếu mình chết mà cũng không ảnh hưởng gì, tức là quê hương cũng không thanh bình hơn, Phật pháp không hưng long hơn thì đừng chết bậy. Phải giữ cái thân mình lại để làm được nhiều điều tốt hơn. Chứ không phải cái chết luôn luôn là tốt đâu. Có những cái chết rất cần thiết nhưng mà cái sự sống vẫn quan trọng hơn. Cuộc sống là một vốn quý. Ta phải sử dụng cái vốn của cuộc sống, sử dụng cái trí tuệ, cái đời sống, đôi tay sức lực để ta làm nhiều điều lợi ích cho thế gian này.”

Cuối cùng, Thầy nhìn khắp hội chúng, ánh mắt chan chứa yêu thương:

“Nên vì vậy, khi ta hiểu điều này thì ta giữ giới một cách vui vẻ. Còn nếu ta không hiểu điều này thì ta chỉ nói làm sao những niềm vui của thế gian mà Phật không cho hưởng, sống trên đời là phải vui. Nhưng sự thật Phật là đấng cha lành cực kỳ sáng suốt, cực kỳ trí tuệ nên Phật dạy ta vậy: đừng hưởng thụ hạnh phúc trần gian, biết kềm chế, biết giữ giới luật để ta dành cái kho phước của mình đi vào trong thiền định để trở thành một bậc thánh tương lai. Ta hiểu điều này ta mới biết ơn Phật đã cấm ta, đã ngăn ta, không cho ta trở thành một người tầm thường. Bởi vì Phật muốn những người con của Phật đều phải trở thành những vị thánh cao siêu.”

Giọng Thầy trầm xuống, đầy từ bi:

“Nếu ai đã lỡ ngồi đây, ai đã quy y Phật, ai đã làm đệ tử Phật thì buộc lòng chúng ta phải đi tìm cái hạnh phúc của thánh chứ không còn đi tìm cái hạnh phúc tầm thường của phàm phu nữa. Nó trở thành một cái bổn phận của ta rồi. Nhớ như vậy.”

Khán phòng lặng im. Nhiều người ngồi đó, lòng tự vấn. Người đàn ông trung niên ngồi cuối hội trường khẽ lau nước mắt. Ánh nắng chiều tà xuyên qua cửa sổ, chiếu lên những khuôn mặt đang trầm tư. Bài pháp thoại kết thúc trong sự tĩnh lặng sâu lắng của những tâm hồn vừa thức tỉnh.

Ý nghĩa câu chuyện

Hạnh phúc có hai loại: lạc thú trần gian thấp hèn, đi kèm với loạn động và ích kỷ, làm cạn kiệt phước báu; và sự an lạc cao cả trong thiền định, đem đến bình an và đạo đức. Người Phật tử phải biết kềm chế, không hưởng thụ những thú vui tầm thường, để dành phước báu để tu tập thiền định, hướng đến hạnh phúc của bậc thánh. Chỉ khi chịu cực khổ để đem niềm vui cho người khác, hy sinh vì nghĩa lớn, ta mới trả hết nghiệp và tạo được phước lành lớn lao cho đời sau.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang