Đứa trẻ hỏi mẹ

Trong khuôn viên chùa, nắng sớm xuyên qua tán lá bàng, rải những vệt sáng lung linh trên lối đi gạch. Một người mẹ trẻ tay dắt con gái nhỏ chừng bốn, năm tuổi. Đứa bé chập chững bước, đôi mắt tròn xoe nhìn ngó khắp nơi, miệng không ngừng hỏi:

“Mẹ ơi, cái gì đây?”

Người mẹ cúi xuống, nhìn theo tay con chỉ vào bụi hoa dại bên đường, dịu dàng trả lời. Nhưng chưa kịp dứt câu, đứa bé đã quay sang một hướng khác, chỉ tay vào con chim sẻ đang nhảy nhót trên mái chùa:

“Mẹ ơi, con gì kia?”

Người mẹ lại kiên nhẫn giải thích. Đứa bé gật gù, rồi lại hỏi tiếp. Cứ thế, hết chuyện này đến chuyện khác, hết câu hỏi này đến câu hỏi khác, không ngừng nghỉ. Đứng từ xa, một vị sư mỉm cười quan sát. Ngài nghĩ thầm: “Đứa bé này chắc thông minh hơn ta hồi nhỏ. Ta hồi đó ít thắc mắc như vậy.”

Nhưng rồi ngài nhận ra, con người ai cũng vậy. Khi còn nhỏ, ta hỏi vì tò mò. Lớn lên, ta vẫn hỏi, nhưng câu hỏi trở nên sâu sắc hơn: Tại sao trời mưa? Tại sao có sấm chớp? Tại sao con người sinh ra, rồi già, rồi chết? Tại sao có người tốt số, kẻ bất hạnh? Ta muốn tìm một lời giải thích cho mọi điều, để lòng được yên ổn.

Người xưa cũng vậy thôi. Họ thông minh chẳng kém gì chúng ta ngày nay. Chỉ có điều, họ không có kho tàng kiến thức của bao thế hệ tích lũy. Khi họ nhìn lên trời thấy mưa, họ không biết vì sao. Khi họ chứng kiến một cơn lũ cuốn phăng nhà cửa, họ không hiểu vì sao. Khi họ chứng kiến người thân lăn ra sốt rồi chết, họ không thể giải thích. Không có câu trả lời nào khác, ngoài một câu đơn giản, dễ hiểu, và xoa dịu được nỗi bất an: “Ông trời.”

Ông trời khóc thì trời mưa. Ông trời giận thì sấm chớp. Ông trời bắt thì người chết. Ông trời se duyên thì vợ chồng gặp nhau. Tất cả đều do một vị thần tối cao. Lời giải thích ấy được chấp nhận, vì ngoài nó ra, người ta không thể nghĩ ra điều gì khác. Và con người thì dễ tin. Dù thời xưa hay thời nay, dù ít học hay trí thức cao, con người vẫn dễ tin đến lạ lùng. Người ta tin mà không cần kiểm chứng, tin vì cần một chỗ dựa, tin vì không có lời giải thích nào tốt hơn.

Thế là từ những câu hỏi ngây thơ của trẻ nhỏ, từ những trăn trở của người lớn, từ nỗi sợ hãi trước thiên nhiên và cái chết, con người đã tạo ra thần linh. Họ tạo ra một vị thần để giải thích mọi điều. Rồi khi thấy một vị thần “quá bận rộn”, họ lại tạo thêm nhiều vị thần khác: thần mưa, thần gió, thần lửa, thần sống – thần chết. Mỗi vị cai quản một lĩnh vực. Và để giao tiếp với các vị thần ấy, họ đặt ra nghi lễ, cúng tế, cầu xin. Khi đã có lý thuyết, có nghi thức, có người tin theo, tôn giáo được hình thành.

Điều chua chát là con người đã tạo ra thần linh, nhưng rồi lại quỳ xuống tôn thờ chính những gì mình tạo ra. Họ tự trói buộc mình vào những giả thuyết do chính mình nghĩ ra, và tin rằng thần linh tạo ra con người, chứ không phải ngược lại.

Nhưng chúng ta không nên trách người xưa. Nếu sống trong thời đại ấy, chúng ta cũng sẽ tin như họ, vì không có câu trả lời nào khác. Ngày nay, khi khoa học đã giải thích được nhiều điều, chúng ta có thể mỉm cười trước những quan niệm xưa cũ. Nhưng hãy hiểu cho họ, đừng khinh chê. Vì đó là bước đi đầu tiên của con người trên hành trình tìm kiếm chân lý, một hành trình vẫn còn tiếp diễn đến tận hôm nay.

Ý nghĩa câu chuyện

Tôn giáo ra đời từ nhu cầu giải thích những điều con người chưa biết về nhân sinh và vũ trụ. Đó là điều tự nhiên và cần thiết trong buổi bình minh của loài người. Chúng ta không nên nhìn lại quá khứ với ác ý hay sự chê trách, vì nếu ở vào hoàn cảnh đó, chúng ta cũng sẽ tin như vậy. Bài học là hãy thông cảm cho người xưa, đồng thời ý thức rằng con người dễ tin và luôn khao khát tìm kiếm lời giải đáp, để từ đó biết cách nhìn nhận tôn giáo một cách khách quan và sáng suốt.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang