Dòng sông nhân quả

Chiều cuối năm, dòng sông quê vẫn lặng lẽ chảy, nước đục ngầu phù sa. Một khúc sông cong vòng, bên này bờ đất lở lở, bên kia bãi bồi cứ dần dần tiến ra. Có ai đó đứng trên bờ nhìn dòng nước mà ngẫm ngợi về cuộc đời, về những thăng trầm của kiếp người.

Trong thiên nhiên, có một hiện tượng vật lý kỳ lạ: khi một dòng sông chảy uốn khúc, bên lở thì bị nước khoét sâu mãi, còn bên bồi thì được phù sa đắp bồi ngày càng đầy. Cứ thế, bên lỡ lỡ mãi, bên bồi bồi thêm. Cho đến một ngày kia, dòng sông bỏ lại bên lở bên bồi đó, cắt thẳng một đường mới, để lại phía sau một cái ao vòng cung rồi tiếp tục chảy thẳng như ban đầu. Hiện tượng này không chỉ có ở sông nước mà còn hiện hữu trong đời sống con người và xã hội.

Trong cuộc đời, có những người do phước đức từ đời trước nên đời này chiếm được ưu thế, giàu có hơn, quyền lực hơn. Họ giống như bên bồi. Còn những người kém phước hơn, nghèo khó hơn, giống như bên lỡ. Người có tiền, có quyền thì có điều kiện học hành, kinh doanh, đầu tư, làm giàu thêm. Người nghèo thì không có vốn liếng, phải đi làm thuê, có khi bị chủ bốc lột, bị ép làm thêm giờ mà không dám nói. Cứ thế, bên bồi bồi mãi, bên lỡ lỡ thêm. Sự bất công cứ lớn dần lên.

Nhưng rồi có một ngày, dòng sông sẽ đi thẳng. Đó là ngày công lý xuất hiện, là lúc nhân quả xử lý. Những kẻ dùng ưu thế của mình để áp bức, bốc lột người khác, những bạo chúa tham lam vơ vét của dân, cuối cùng đều bị lật đổ, lưu vong, tù tội. Tài sản bất chính mà họ giấu giếm ở ngân hàng nước ngoài cũng bị phong tỏa, trả lại cho dân chúng. Đó là quy luật của nhân quả, không ai có thể tránh khỏi.

Tuy nhiên, có một điều đáng suy ngẫm hơn. Ngay cả khi một người làm giàu một cách chân chính, đóng thuế đầy đủ, đối xử tốt với công nhân, không hề bốc lột ai, thì họ vẫn cứ giàu lên dần dần. Tiền trong xã hội cứ từ từ chảy vào túi họ. Điều đó cũng tạo ra hiện tượng bên lỡ bên bồi, dù chậm hơn. Bởi vì khi mình bình thản hưởng phước của mình trong khi người khác đang sống nghèo khổ, thì đó đã là một sự bất công. Một mầm mống ác nhỏ đã rơi vào tâm mình và phát triển. Vì vậy, luật nhân quả không đơn giản như người ta thường nghĩ.

Nếu nhân quả chỉ đơn giản là gieo nhân nào gặt quả đó, thì làm phước để hưởng phước là đủ rồi, không cần phải giải thoát. Nhưng không phải vậy. Khi chúng ta làm phước và hưởng phước, chính lúc hưởng phước đó, mầm mống của sự bất công và ác độc lại xuất hiện. Phước và tội luôn đan xen qua lại. Chính vì vậy, lý tưởng cuối cùng của Đức Phật vẫn là giải thoát. Dù một vị Bồ Tát có lòng thương chúng sinh đến đâu, một ngày nào đó vẫn phải nhập Niết bàn, nhường lại sự nghiệp giáo hóa cho người đi sau.

Nhưng nếu nói đến giải thoát quá sớm, người ta dễ hiểu lầm và rơi vào sự ích kỷ, thụ động. Khi chúng ta chưa đủ phước, chưa đủ đạo đức, còn nhiều công hạnh phải làm, mà cứ mở miệng nói giải thoát thì đạo Phật sẽ trở nên tiêu cực, không làm lợi ích cho chúng sinh. Vì vậy, chúng ta phải biết lý tưởng cuối cùng là giải thoát, nhưng trên con đường đi đến đó, phải sống một đời vị tha, hy sinh vì chúng sinh, làm phước thật nhiều, thật mạnh.

Chúng ta có mặt trong cuộc đời này vì hai lý do: một là để trả nghiệp, hai là để học được đạo lý từ cuộc đời. Nếu hai điều đó chưa xong, chúng ta vĩnh viễn không ra khỏi luân hồi. Khi gặp cảnh nghèo khó, đó là lúc trả nghiệp. Người biết trả nghiệp là người sống trong cảnh nghèo mà vẫn giữ mình trong sạch, cần cù, nhẫn nại vượt lên. Còn người không chịu trả nghiệp là người tìm cách trộm cắp, lừa gạt để phá cái nghèo của mình. Người đó sẽ không ra khỏi luân hồi.

Ngoài việc trả nghiệp, chúng ta phải học được những bài học từ cuộc đời. Khi thấy một người khốn khổ, đó là bài học về lòng thương yêu. Khi thấy một người giàu sang, đó là bài học về sự hoan hỉ trước thành công của người khác. Khi thấy một người tàn tật, đó là bài học về sự thương xót và suy nghiệm nhân quả. Mọi điều bày ra trước mắt đều là những bài học. Không được sống thờ ơ, vô tư, hờ hững. Phải sống rất trí tuệ, rất tỉnh giác, rất bình an nhưng rất khôn ngoan.

Cuộc đời là một bi hài kịch của sự công bình và bất công. Không bao giờ có sự công bình vĩnh viễn, cũng không bao giờ có sự bất công vĩnh viễn. Chỉ cần một khúc cây trôi tấp vào bờ sông, cát phù sa tấp lại, là hiện tượng bên lỡ bên bồi lại bắt đầu. Nhưng đến một lúc nào đó, dòng sông sẽ đi thẳng, xóa bỏ hết những bất công. Rồi sau đó, một cái gợn mới lại xuất hiện, và chu kỳ lại tiếp tục. Đó là quy luật của cuộc đời, là lý do vì sao chúng ta phải sống có trách nhiệm, phải xây dựng thế giới này thành thiên đường chứ không phải chỉ để trả nghiệp.

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học mà TT. Thích Chân Quang muốn truyền tải là: luật nhân quả rất phức tạp và tinh tế, không đơn giản như