Đói thì cứ đói, tu thì cứ tu

Buổi chiều hôm ấy, chùa vắng lặng, chỉ còn tiếng gió thổi qua hàng thông già. Một vị thượng tọa đang ngồi trên chiếc ghế tre trước hiên, tay lần chuỗi, mắt nhìn xa xăm. Một cư sĩ trẻ tuổi, dáng vẻ bận rộn, bước vào, vái chào rồi ngồi xuống chiếc ghế đối diện. Không khí yên tĩnh đến mức nghe rõ tiếng lá khô rơi ngoài sân.

Vị cư sĩ chắp tay, cất tiếng hỏi:

"Thưa thầy, con có một điều thắc mắc từ lâu. Nếu một người nghèo khổ quá, đói trước một sau, thì làm sao mà tu thiền được?"

Vị thượng tọa mỉm cười, giọng thong thả như đang đọc kệ:

"Đói thì cứ đói, tu thì cứ tu."

Ông nói như một lẽ hiển nhiên, như thể việc đói khát chẳng có gì liên quan đến việc tu hành. Vị cư sĩ nghe vậy, gương mặt thoáng chút ngạc nhiên, rồi cụp mắt xuống, im lặng một lúc lâu. Cuối cùng, ông ngẩng lên, nhìn thẳng vào vị thượng tọa, giọng có phần quả quyết:

"Thưa thầy, con không đồng quan điểm với thầy."

Chỉ nói đến đó rồi ngừng. Không khí như đặc lại. Vị thượng tọa vẫn giữ nụ cười, không nói thêm lời nào. Vị cư sĩ cũng không muốn tranh luận thêm, chỉ cúi đầu chào rồi bước ra, để lại sau lưng câu nói còn bỏ ngỏ.

Người đứng ngoài nghe được câu chuyện ấy, khi đó còn là một chú tiểu trẻ, chỉ biết đứng lặng nhìn theo. Trong lòng dấy lên một nỗi băn khoăn khó tả: rốt cuộc ai đúng, ai sai? Vị thượng tọa thì xem cuộc đời như huyễn hóa, đói khát cũng chỉ là chuyện nhỏ, không nên bận lòng. Còn vị cư sĩ kia, chắc hẳn phải có lý do gì đó khiến ông không đồng ý. Nhưng lúc ấy, chú tiểu chưa đủ trí tuệ để phán xét.

Thời gian trôi qua, chú tiểu lớn lên, trở thành một vị giảng sư, và cũng từng trải qua những ngày tháng khó khăn. Có lần, vì hoàn cảnh, thầy phải xách nón đi xin ăn. Người ta thấy thầy lầm lũi giữa dòng người, tưởng là kẻ hành khất, bỏ vào nón vài đồng bạc. Thầy không nói gì, chỉ mỉm cười, nhưng trong lòng chợt hiểu ra một điều: khi cái đói cồn cào, khi những nhu cầu căn bản nhất chưa được đáp ứng, thì tâm trí con người ta không thể nào an nhiên ngồi thiền được. Cái đói nó đánh vào tâm khảm, nó không cho phép mình thanh thản.

Thầy nhớ lại câu chuyện năm xưa, và chợt thấm thía lời của vị cư sĩ. Khi một người cha trong gia đình, sáng ăn xong bữa cơm mà chưa biết trưa nay sẽ ăn gì, thì làm sao ông ta có thể ngồi yên? Ông ta còn phải lo cho vợ, cho con. Trách nhiệm ấy không cho phép ông được thanh thản. Đó chính là lý do vì sao Đức Phật khuyên người xuất gia không nên lập gia đình, vì một mình thì có thể xin ăn mà sống, nhưng người tại gia thì không thể.

Rồi thầy lại nghe một vị thượng tọa khác dạy rằng: "Trước tiên nên tu tập ngũ giới, thập thiện để tạo phước căn bản. Khi hoàn cảnh đã ổn định, rồi mới nghĩ đến chuyện tu thiền." Lời dạy ấy nghe thật chí lý. Thầy cảm phục cả hai vị thượng tọa: một vị khuyên người ta dũng mãnh tu hành dù hoàn cảnh khổ hay vui, một vị khuyên nên tạo phước trước để tránh rơi vào cảnh quá khốn khó. Cả hai đều đúng, nhưng mỗi người nhìn một khía cạnh.

Qua bao năm tháng, thầy dần nhận ra một điều sâu sắc hơn: ranh giới giữa phước hữu lậu và phước vô lậu không nằm ở việc làm bên ngoài, mà nằm ở tâm niệm bên trong. Một người bố thí, nếu chỉ cầu phước báo trời người, thì đó là hữu lậu. Nhưng nếu cùng hành động ấy, mà xuất phát từ lòng thương yêu chân thật, không màng quả báo, thì nó trở thành vô lậu. Ngược lại, một người ngồi thiền, nếu tâm còn tham cầu danh lợi, cầu thần thông, thì cũng chỉ là hữu lậu mà thôi.

Cũng như một cái cây, gốc rễ và ngọn cây tưởng chừng đối nghịch, nhưng thực ra là một thể thống nhất. Không có gốc thì không có ngọn. Cũng vậy, phước hữu lậu và vô lậu là một tiến trình liên tục. Người ta cần có phước vật chất để sống, rồi từ đó mới có điều kiện tu tập tinh thần, và cuối cùng mới đạt đến tâm linh giải thoát. Bỏ qua giai đoạn nào cũng không được.

Thầy nhớ lại câu chuyện xưa, và mỉm cười. Nếu gặp lại vị cư sĩ năm nào, thầy sẽ nói rằng: "Con hiểu vì sao thầy không đồng quan điểm. Nhưng nếu có thể, xin thầy hãy thương người đói khát mà giúp họ trước, rồi hãy khuyên họ tu." Bởi vì, một người đang đói, thì điều đầu tiên họ cần là miếng ăn, chứ không phải là lời dạy về thiền định.

Ý nghĩa câu chuyện

Phước hữu lậu (phước vật chất, giúp đỡ người khác) và phước vô lậu (phước tâm linh, giải thoát) không phải là hai thứ tách rời, mà là một tiến trình nối tiếp nhau. Cần phải có phước căn bản để sống, rồi mới có thể tu tập cao hơn. Quan trọng nhất là tâm niệm khi làm việc: nếu làm với lòng thương yêu, không cầu quả báo, thì dù là việc nhỏ cũng trở thành phước vô lậu.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang