Điểm sáng nhấp nháy

Giữa buổi giảng, cả hội chúng đang lắng nghe, bỗng một người phía sau khẽ khều vai tôi. Cái chạm nhẹ nơi lưng khiến tôi giật mình, quay ngoắt lại, bỏ quên cả lời thầy đang nói dở. Chỉ một cái khều, sự chú ý của tôi đã rời khỏi pháp thoại, chạy về phía người vừa chạm mình. Anh ta đưa cho tôi một miếng bánh, cười hiền: “Ăn đi, vừa ăn vừa nghe cũng được.” Tôi nhận lấy, nhưng trong lòng chợt nhận ra một điều: cả buổi nay, tôi tưởng mình đang nghe giảng, nhưng thật ra sự chú ý của tôi đã bị kéo đi biết bao nhiêu lần, như một con trỏ nhấp nháy trên màn hình, chẳng bao giờ đứng yên một chỗ.

Thầy tôi, TT. Thích Chân Quang, thường ví tâm ta như một chiếc màn hình vi tính. Màn hình rộng, nhiều khung, nhiều mục, nhưng con trỏ nhấp nháy chỉ có một chỗ. Muốn xử lý việc gì, ta phải đưa con trỏ về đó, bấm vào, mới bắt đầu làm được. Còn cả màn hình kia, với bao nhiêu biểu tượng, chỉ là bề ngoài. Não bộ ta cũng vậy, hoạt động liên tục, đầy ắp những luồng suy nghĩ, nhưng sự chú ý thực sự chỉ tập trung vào một điểm. Khi ta đang nghe giảng, ta quên cả việc mình đang ngồi trên ghế, quên cả tay đang cầm quạt. Cái quạt cứ tự động phe phẩy, mắt thì nhìn lên bục giảng, nhưng tâm trí đã dán chặt vào lời thầy. Ấy vậy mà chỉ cần một tiếng động lạ, một cái khều vai, là con trỏ kia lập tức nhảy sang chỗ khác.

Tôi nhớ có lần đang cắm cúi viết bài văn phân tích đạo lý, bỗng từ nhà hàng xóm vọng sang một bài hát quen thuộc. Đang viết dở câu nào, tay tôi khựng lại, bút treo lơ lửng trên trang giấy. Tai tôi bắt đầu lắng nghe, đầu óc rời khỏi bài văn, chạy theo giai điệu. Tôi gạt phăng ý nghĩ “phải tập trung”, để mặc mình chìm vào tiếng nhạc. Đến khi bài hát kết thúc, tôi mới giật mình nhìn lại tờ giấy, chỉ mới viết được vài dòng. Tôi tự trách: “Sao mình lại để mất tập trung dễ dàng đến vậy?” Nhưng câu trả lời nằm ngay trong chính tâm tôi: những vọng tưởng cứ tự nhiên khởi lên, kéo con trỏ chú ý đi khắp nơi, như một đứa trẻ hiếu động không bao giờ chịu ngồi yên.

Thầy tôi giảng tiếp, giọng trầm ấm: “Các con có biết vì sao có người học giỏi, làm việc gì cũng thành công, còn có người thì thất bại liên miên? Không phải vì họ thông minh hơn đâu. Chỉ là họ biết cách đặt sự chú ý ổn định vào một chỗ.” Tôi chợt nhớ đến hình ảnh người nghệ sĩ đánh đàn. Mắt họ nhìn chăm chăm vào bản nhạc, tay lướt trên phím, nhưng trong đầu vẫn có những ý nghĩ vẩn vơ. Dù họ có tài đến đâu, sự tập trung ấy vẫn bị chia sẻ, vẫn chưa trọn vẹn. Còn những người thực sự xuất chúng, những bậc thiên tài, họ là những người có khả năng tập trung cao độ đến mức phi thường. Họ đặt toàn bộ tâm trí vào việc đang làm, không để bất cứ điều gì lay chuyển.

Thầy kể về một lần giảng pháp cho đồng bào dân tộc ở Tây Nguyên. Hôm đó, thầy lên bục, bắt đầu nói về nhân quả, giải thoát, giác ngộ. Nhưng suốt mười lăm phút đầu, phía dưới chỉ thấy những ánh mắt ngơ ngác. Thầy kể: “Ta nhìn xuống, thấy họ không hiểu gì cả. Mồ hôi cứ thế mà chảy ra. Ta sợ lắm, chưa bao giờ sợ như vậy. Một buổi giảng mà người nghe không hiểu là chết liền.” Thế rồi thầy hạ thấp dần, nói về trái ớt, trái dưa leo, về nồi cơm, bếp lửa, về những thứ quanh quẩn trong ngôi nhà sàn của họ. Lúc đó, mắt họ mới sáng lên, họ mới hiểu. Thầy nghiệm ra rằng, một giảng sư giỏi không chỉ nói cho mình hiểu, mà phải kết nối được tâm mình với tâm người nghe. Sự chú ý của thầy phải đặt vào họ, quan sát từng ánh mắt, từng sự thấu hiểu, để điều chỉnh lời giảng cho phù hợp.

Từ câu chuyện ấy, tôi hiểu ra rằng sự chú ý của ta không chỉ bị chi phối bởi vọng tưởng, mà còn bởi nghiệp lực. Có những điều ta không hẹn mà gặp, có những người ta gặp rồi tự nhiên thấy mến, có những bức tranh ta nhìn là thấy hay, có những vị thầy ta tự nhiên thấy kính trọng. Tất cả đều do nghiệp duyên từ nhiều đời. Nghiệp kéo sự chú ý của ta về phía những gì ta đã từng vương vấn, từng mắc nợ. Như trong một bữa tiệc đông người, ta không thể chú ý đến tất cả, mà chỉ hướng về người mình mến. Người ấy chính là sợi dây nghiệp lực đang kéo ta.

Chính vì vậy, việc tu tập thiền định là vô cùng quan trọng. Thầy dạy rằng thiền có hai sắc thái: một là định, nghĩa là buông lỏng tâm trí, không chú ý vào đâu, diệt trừ vọng tưởng để tâm trống rỗng, như câu kinh “ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm”. Hai là thiền, nghĩa là tập trung vào một điểm, tiêu biểu nhất là hơi thở. Khi ta biết thở vào, thở ra, giữ tâm an trú nơi hơi thở, ta đang rèn luyện sự tập trung, tăng cường giá trị của bản thân. Một người tập trung cao độ, dù không thông minh bẩm sinh, cũng có thể trở nên xuất sắc. Còn người mất tập trung quá mức, thì dù có tài năng cũng khó mà thành công.

Cuối buổi giảng, tôi nhìn lại chính mình. Tôi nhận ra mình thuộc hạng người thứ hai: có bị vọng tưởng chi phối, nhưng vẫn còn kéo lại được. Tôi thấy mình may mắn vì đã được nghe những lời dạy này, để biết rằng sự tập trung không phải là bẩm sinh, mà là kết quả của quá trình tu tập. Tôi bắt đầu tập ngồi thiền mỗi ngày, chú ý vào hơi thở, gom tâm lại một chỗ. Dần dần, tôi thấy mình ít bị phân tâm hơn, làm việc hiệu quả hơn. Tôi hiểu rằng, giá trị của một con người không nằm ở địa vị, tiền bạc, mà nằm ở khả năng làm chủ sự chú ý của chính mình.

Ý nghĩa câu chuyện

Sự chú ý của tâm là tài sản quý giá nhất của con người. Nó bị chi phối bởi vọng tưởng và nghiệp lực, khiến ta khó tập trung và giảm năng lực. Nhờ tu tập thiền định, ta rèn luyện được sự tập trung cao độ, từ đó nâng cao giá trị bản thân, đạt được thành công và giác ngộ. Hãy luôn ý thức đặt sự chú ý vào việc cần làm, và kiên trì tu tập để làm chủ tâm mình.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang