Công tử giàu có và một điều duy nhất phải giữ

Tiếng xe ngựa lăn bánh trên đường lát đá của kinh đô Xá Vệ vang lên đều đều trong buổi sớm, khi sương còn đọng trên mái những ngôi nhà cao cửa rộng. Trong một trong những ngôi nhà ấy, có chàng công tử con của vị chưởng khố — người mà người đời ví như giám đốc của kho tài sản quốc gia — một gia đình giàu có bậc nhất kinh thành. Chàng tên là Anupa, sinh ra trong lụa là, muốn gì được nấy, chưa từng phải chìa tay xin ai một đồng.

Nhưng lạ thay, giữa đời sống sung sướng ấy, Anupa lại có một mối duyên kỳ đặc: chàng chỉ thương một vị trưởng lão đắc đạo, không phải Đức Phật, không phải những vị danh tiếng lẫy lừng, mà riêng vị ấy. Mỗi lần rảnh, chàng lại tìm đến nơi ngài ở, dâng lễ cúng dường, quỳ xuống thăm hỏi và xin nghe đạo lý.

Một buổi chiều, sau khi dâng cúng xong, Anupa quỳ gối trước mặt ngài, hai tay chắp lại, hỏi:

— Bạch tôn giả, xin ngài dạy cho con: một người cư sĩ tại gia như con phải làm những điều gì?

Vị trưởng lão nhìn chàng hiền từ, nói chậm rãi:

— Con hãy về tu tập hạnh bố thí. Hãy dùng tài sản một cách hợp lý: cúng dường Tam Bảo, bố thí cho người nghèo, nuôi dưỡng gia đình, và giữ tài sản để làm ăn.

Chỉ thế thôi. Không giáo lý cao siêu, không kinh văn mênh mông. Mà kỳ lạ ở chỗ này: Anupa vâng lời tuyệt đối. Ngài bảo thế nào, chàng làm đúng thế ấy, một một, hai là hai, không thắc mắc một lời.

Về đến nhà, chàng ngồi lại tính toán tất cả. Cha cho bao nhiêu, ruộng vườn bao nhiêu, vàng bạc bao nhiêu, cửa hàng nhà kho bao nhiêu — chàng kê hết ra, rồi chia tài sản thành bốn phần: một phần bố thí cho người nghèo, một phần cúng dường chư tăng, một phần nuôi gia đình, một phần tái đầu tư làm ăn. Tháng này qua tháng khác, năm này qua năm, chàng làm đều đặn như thế. Kinh đô Xá Vệ vốn là nơi nhiều người hào phó — có ông cấp cô độc giàu nghiêng cả quốc gia, từng mua cả vườn của thái tử để cúng Phật làm tinh xá Kỳ Viên — nhưng tiếng bố thí của Anupa cũng dần được mọi người biết đến và quý mến.

Sau vài năm, chàng lại đến đảnh lễ vị trưởng lão:

— Bạch tôn giả, con thực hành bố thí mấy năm nay, thấy đã sung mãn. Con không bỏ hạnh này, nhưng xin ngài dạy con làm gì thêm để tu tập tốt hơn?

Ngài đáp:

— Con hãy quy y Tam Bảo, giữ gìn năm giới, tu hành thập thiện.

Anupa làm liền. Quy y Tam Bảo, giữ giới kỹ lưỡng. Ngày xưa sống trong giàu sang, rượu chè tiệc tùng là chuyện thường; từ ngày giữ giới, chàng cắt đứt hẳn, không uống một giọt rượu men, rượu nấu, không đụng đến thứ gì làm say. Vài năm nữa, công đức tăng trưởng, mặt mày chàng sáng láng ra, ai gặp cũng kính trọng. Chàng lại đến gặp ngài:

— Bạch tôn giả, con đã bố thí, đã quy y giữ giới, thực hành thập thiện. Công đức con thấy tạm ổn rồi. Xin ngài cho con một lời dạy để tu tập tiến bộ hơn nữa.

Ngài phán một câu khiến người đời phải giật mình:

— Con hãy xuất gia, cạo đầu.

Anupa không hỏi một câu nào. Chàng về nhà, sắp xếp từ biệt vợ con, rồi đi xuất gia ngay với vị trưởng lão ấy. Một người có vợ đẹp, con ngoan, của cải đầy nhà, mà nghe một lời là dứt áo ra đi — thật là lạ lùng.

Nhưng vào đời sống xuất gia rồi, rắc rối mới bắt đầu. Vị trưởng lão giao chàng cho hai vị giáo thọ: một vị dạy giáo lý, một vị dạy luật nghi. Giáo lý thì mênh mông — tứ diệu đế, bát chánh đạo, tứ chánh cần, ngũ căn, ngũ lực — học không nhớ nổi. Mà hồi ấy học kinh không có sách, mỗi buổi chiều đến ngồi nghe vị giáo thọ đọc một đoạn, rồi lặp đi lặp lại cho thuộc. Còn luật nghi thì khắt khe: đi bước nhanh quá là cấm, quơ tay quá là cấm, thấy cư sĩ đang ngồi mà mình đứng gần nói chuyện cũng cấm. Bạn bè cũ ở kinh thành đi qua tinh xá, gặp chàng mừng quá chạy tới định ôm vai — không được, luật cấm.

Anupa ngồi thở dài, tim nặng trĩu:

— Trời ơi, sao tu gì mà khổ thế? Làm gì cũng bị cấm. Hồi chưa đi tu, mình làm phước, ngủ thoải mái, muốn gì người ta làm giùm. Đi tu sao không thấy an lạc nhỉ?

Chàng đến trình vị trưởng lão, giọng nghẹn lại:

— Bạch tôn giả, con muốn hoàn tục.

Ngài không biết nói sao, bèn đưa chàng đến gặp Đức Phật. Thế Tôn hỏi:

— Tại sao con lại muốn hoàn tục?

Anupa nói thật hết lòng:

— Bạch Thế Tôn, lúc con làm cư sĩ, con bố thí, cúng dường, vâng lời trưởng lão giữ giới, làm thập thiện, con thấy an vui từng ngày, công đức tăng trưởng từng ngày. Nhưng khi xuất gia, giáo lý mênh mông con học không nhớ nổi, còn luật nghi thì nhúc nhích tay chân gì cũng bị cấm. Con làm gì cũng sợ, sợ phạm luật. Con thấy sống tại gia sướng hơn.

Đức Phật nhìn chàng, rồi nói nhẹ nhàng:

— Vậy ta dạy con một điều thôi. Không cần học nhiều, không cần giữ nhiều. Nếu giữ một điều mà chịu ở lại tu, không hoàn tục, con chịu không?

— Dạ, con chịu.

— Vậy con chỉ cần giữ một điều duy nhất: giữ tâm của con.

Rồi Thế Tôn đọc bài kệ: "Tâm sâu xa khó thấy, theo các dục quay cuồng. Người trí phòng hộ tâm, nên được nhiều an lạc."

Nghe câu ấy, như một tảng đá từ vai Anupa rơi xuống. Chàng yên tâm ở lại tu, chỉ giữ một điều: giữ tâm mình. Bài kệ này không nói vị ấy có đắc đạo hay không — và cái không nói ấy thật là ý vị. Nhưng điều rõ ràng là: nhờ một lời dạy đúng lúc, đúng chỗ, người tu trẻ ấy đã không bỏ cuộc giữa đường.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện cho thấy con đường tu tập phải đi từng bước căn bản: trước hết là bố thí — vì nếu chưa mở được lòng, chưa móc được túi sẻ chia cho người khác, thì mọi lời đạo lý cao siêu đều chưa có gốc; tiếp đến là giữ giới, rồi mới đến đời sống xuất gia. Khi gặp khó khăn, không phải ai cũng cần gánh cả núi giáo lý cùng lúc — Đức Phật chỉ dạy một điều duy nhất: giữ tâm. Tâm là thứ sâu xa khó thấy, theo các dục quay cuồng; người trí biết phòng hộ tâm sẽ được nhiều an lạc. Và duyên thầy trò là duyên đặc biệt từ những đời xưa — có người có duyên với vị thầy này, có người với chùa kia; đạo Phật không gom tất cả về một mối, mà mỗi người cứ theo duyên của mình mà tu, miễn là giữ được tâm mình trong sáng.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang