Con rùa mù giữa đại dương

Buổi chiều hôm ấy, trong khuôn viên một ngôi chùa yên tĩnh, nắng vàng nhạt trải dài trên lối đi lát gạch. Thầy Chân Quang ngồi đối diện một vị sư trẻ thuộc phái Nam Tông Nguyên Thủy. Hai bên là những luống hoa dại nở muộn, thỉnh thoảng một cơn gió nhẹ thổi qua làm rung những chiếc lá khô. Không khí thanh tịnh, nhưng trong lòng thầy có chút dè chừng. Thầy vốn biết rằng giữa Nam Tông và Bắc Tông vẫn thường có những bất đồng, mỗi bên đều cho rằng mình giữ được lời Phật dạy nguyên vẹn hơn.

Vị sư trẻ chậm rãi nâng chén trà, đôi mắt trầm tư nhìn xa xăm. Ông nói, giọng trầm và chậm:

“Tôi cảm thông sâu sắc lời Phật dạy rằng thân người khó được, chánh pháp khó tìm.”

Thầy Chân Quang hơi nhướng mày. Thầy nghĩ, người đang ngồi trước mặt mình là một vị sư, chung quanh là Phật tử, không khí đạo pháp tràn đầy. Vậy mà lại nói chánh pháp khó tìm ư? Thầy im lặng, chờ đợi điều gì đó sâu xa hơn.

Vị sư tiếp tục, như thể đọc được ý nghĩ của thầy:

“Ngài có nhớ ví dụ về con rùa mù không? Một con rùa mù sống dưới đáy biển sâu, năm trăm năm mới nổi lên mặt nước một lần. Trên mặt biển, một khúc cây có lỗ hổng trôi dạt, cũng năm trăm năm mới trôi qua một lần. Cơ hội để con rùa nổi lên đúng lúc khúc cây trôi qua, và chui đầu vào lỗ hổng ấy, là cực kỳ hiếm hoi. Phật dùng hình ảnh đó để nói về cơ hội gặp được chánh pháp.”

Thầy Chân Quang gật gật đầu, nhưng vẫn chưa hiểu vì sao vị sư trẻ lại nhắc đến điều này giữa lúc họ đang ngồi giữa một ngôi chùa, xung quanh là những người đang tu học. Thầy định lên tiếng hỏi, thì vị sư nói tiếp, giọng trầm xuống:

“Nhưng tôi còn thấy một điều xa hơn. Ngay cả giáo lý nguyên thủy của chúng tôi, những người được coi là đại diện cho Nam Tông, dạy về thiền nguyên thủy, tôi vẫn thấy họ chưa hoàn toàn chính xác với lời Phật dạy.”

Thầy Chân Quang sững người. Lời nói ấy như một mũi tên xuyên vào suy nghĩ thường ngày của thầy. Thầy vốn nghĩ rằng Nam Tông luôn tự hào là giữ gìn nguyên vẹn giáo lý gốc, vậy mà chính một vị sư Nam Tông lại thừa nhận điều đó. Thầy im lặng, để lời nói ấy thấm vào tâm trí.

Vị sư trẻ nhìn thầy, ánh mắt như muốn truyền tải một điều gì đó lớn lao:

“Chúng ta thường nghĩ rằng mình đang ở trong Phật pháp, đi đâu cũng thấy chùa, thấy tăng ni, thấy sách vở. Nhưng đó chỉ là hình thức bên ngoài. Chánh pháp thật sự, lời dạy chính xác của Đức Phật, đã qua bao nhiêu lần truyền miệng, bao nhiêu lần dịch thuật, bao nhiêu lần hiểu sai và diễn giải sai. Làm sao chúng ta dám chắc mình đang nắm giữ được nó?”

Thầy Chân Quang chợt nhớ lại những lần đọc kinh, những lần nghe giảng, những lần tự mình suy ngẫm. Thầy nhận ra rằng, từ lời Phật nói ra, đến khi chúng ta hiểu được, là cả một hành trình dài qua nhiều trung gian. Ngôn ngữ khác nhau, văn hóa khác nhau, trình độ của người truyền đạt khác nhau, và cả thành kiến của chính mình nữa. Tất cả đều có thể làm sai lệch đi ý nghĩa nguyên thủy.

Thầy nhớ đến câu chuyện về hoàng hậu nước Uơ-na. Nghe nói thuở xưa, khi bà còn là một thiếu nữ xinh đẹp, cha mẹ bà muốn gả bà cho Đức Phật. Khi gặp Đức Phật, bà đứng phía sau cha mẹ, e thẹn nhìn Ngài. Đức Phật nói:

“Thân người dù đẹp đến mấy cũng chỉ là một túi da chứa đựng những điều hôi thối. Ngày nào đó, sắc đẹp sẽ tàn lụi, già héo, rồi khi chết, sình trương, chỉ còn lại cát bụi.”

Lời dạy ấy hoàn toàn đúng đắn, nhưng cô gái trẻ đứng sau lưng cha mẹ lại nghe hiểu lầm. Cô tưởng Đức Phật chê bai mình, nói mình đẹp nhưng thúi tha. Vì tự ái, vì thành kiến, cô không nhận ra ý nghĩa sâu xa của lời dạy. Từ đó, cô mang trong lòng mối hận thù. Về sau, cô trở thành hoàng hậu, có thế lực, liền dùng quyền lực của mình để vu khống, phỉ báng Đức Phật không tiếc lời.

Thầy Chân Quang chợt giật mình. Ngay cả khi được nghe trực tiếp Đức Phật giảng, con người vẫn có thể hiểu sai. Vậy thì huống chi chúng ta, những người sống cách Đức Phật hơn hai nghìn năm, học qua bao nhiêu lớp trung gian: qua thầy, qua sách, qua bản dịch, qua tông phái, qua những lời đồn đại. Mỗi một lớp trung gian là một lớp sương mù che phủ, làm cho chánh pháp càng lúc càng xa rời.

Vị sư trẻ như đọc được những suy nghĩ đang xoay chuyển trong đầu thầy, ông nói tiếp:

“Vì vậy, chúng ta phải luôn khiêm tốn. Đừng bao giờ cho rằng mình đã hiểu đúng hoàn toàn. Hãy luôn tìm kiếm, luôn chiêm nghiệm, và quan trọng nhất là phải có tâm cầu đạo chân thành. Chỉ khi nào tâm ta thật sự rỗng rang, không thành kiến, không cố chấp, thì may ra mới có thể đến gần với chánh pháp.”

Thầy Chân Quang lặng người. Buổi chiều hôm đó, trong ngôi chùa nhỏ, giữa những luống hoa dại, thầy đã nhận ra một điều vô cùng quan trọng. Chánh pháp không phải là thứ dễ dàng nắm bắt. Nó không nằm ở những hình thức bên ngoài, không nằm ở những cuốn sách, những bài giảng, những ngôi chùa. Nó nằm ở sự thực hành, ở sự chiêm nghiệm, ở tâm hồn thanh tịnh của mỗi người. Và để đạt được điều đó, chúng ta phải vượt qua vô số những lớp trung gian, vượt qua chính những giới hạn của bản thân mình.

Từ đó, thầy luôn nhắc nhở các đệ tử của mình rằng, đừng bao giờ tự mãn với những gì mình đang có, đừng bao giờ cho rằng mình đã hiểu đúng. Hãy luôn giữ một tâm hồn rộng mở, sẵn sàng học hỏi, sẵn sàng lắng nghe, và trên hết, hãy luôn hướng về sự hòa hợp, đoàn kết, thống nhất trong đạo Phật, để mọi người có thể đến gần hơn với chánh pháp chân thật.

Ý nghĩa câu chuyện

Chánh pháp là lời dạy chân chính của Đức Phật, nhưng để tiếp cận được nó một cách trọn vẹn là vô cùng khó khăn, bởi chúng ta phải vượt qua nhiều lớp trung gian như ngôn ngữ, sách vở, tông phái, và cả những thành kiến của chính mình. Vì vậy, người tu học cần luôn khiêm tốn, không ngừng tìm cầu, chiêm nghiệm, và giữ tâm thanh tịnh để có thể đến gần hơn với chánh pháp. Đồng thời, cần có tâm nguyện xây dựng một đạo Phật hòa hợp, thống nhất, không chia rẽ tông phái, để mọi người cùng nhau tiến bước trên con đường giác ngộ.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang