Cơm chùa và bài học tự tại

Trong một buổi trưa nắng gắt tại ngôi chùa xa lạ, không khí tĩnh lặng bị phá vỡ bởi tiếng ồn ào của đám đông chờ đợi bữa cơm chay. Một người khách lạ, vốn là đệ tử quy y ở nơi khác, lần đầu tiên ghé thăm. Anh ta đói bụng, bước đến khu vực phát thức ăn, cầm chiếc đĩa lên chuẩn bị lấy phần của mình.

Bỗng nhiên, một giọng nói the thé, đầy vẻ khinh miệt vang lên ngay sau lưng anh: "Này! Đi chùa có lễ Phật chưa? Có nghe pháp chưa mà đã vội chạy vào ăn? Hay là đói ba đời không có chỗ ăn nên mới mò vào đây kiếm cơm?"

Câu hỏi ấy như một gáo nước lạnh dội thẳng vào mặt, kèm theo ánh mắt trừng trừng đầy ác ý của người kia. Nó hàm ý rằng anh ta là kẻ tham ăn, lợi dụng lòng hảo tâm của chùa, chứ không phải người tu hành chân chính. Máu nóng dồn lên mặt, tim anh thắt lại vì tủi hổ và giận dữ. Tự ái bị tổn thương nghiêm trọng, anh ta nén chặt cơn giận, đặt mạnh chiếc đĩa xuống bàn, quay lưng bỏ đi. Không một lời giải thích, anh ta bước nhanh ra cổng, leo lên chiếc xe hơi riêng của mình, nổ máy và phóng đi mất dạng, để lại phía sau một khoảng trống mênh mông trong lòng.

Về đến nhà, đêm hôm đó, anh ta nằm trằn trọc, suy nghĩ mãi về sự việc. Anh tự hỏi: "Tại sao mình lại dễ dàng nổi nóng như vậy? Chỉ vì một câu nói xúc phạm mà mình bỏ cả bữa cơm, bỏ luôn cả duyên lành với Tam Bảo?" Anh nhận ra rằng, bản thân mình vẫn còn rất nhiều phiền não, dễ bị kích động bởi lời khen chê, thiếu hẳn sự bình thản cần thiết.

Hình ảnh ấy khiến anh liên tưởng đến câu chuyện lịch sử về Đức Phật tại xứ Kosambi. Khi ấy, Đức Phật cùng Tăng đoàn đi khất thực. Do âm mưu chia rẽ của Đề Bà Đạt Đa, dân chúng nơi đây bị xúi giục đứng hai bên đường, chặn lối đi và la hét, chửi bới, sỉ nhục Đức Phật bằng những lời lẽ thô tục nhất. Họ ném đá, nhổ nước bọt, cố tình làm gián đoạn việc khất thực của Ngài.

Các đệ tử chưa chứng đạo xung quanh đều tức giận, muốn phản ứng hoặc kéo Đức Phật rời đi để bảo vệ danh dự của Thầy. Nhưng Đức Phật thì khác. Ngài không hề tỏ ra giận dữ, cũng không buồn bã. Ngài vẫn ung dung bước đi, đôi mắt từ bi nhìn thẳng vào những người đang chửi bới. Ngài lắng nghe hết những lời cay độc ấy với thái độ bình thản tuyệt đối, như gió thổi qua cây trúc, không lưu lại dấu vết. Dù bữa đó không xin được gì, dù bị vây hãm, tâm Ngài vẫn thanh tịnh, bất động. Ngài không đáp trả bằng hận thù, mà tiếp tục yêu thương và tha thứ.

Sự đối lập giữa phản ứng của người khách lạ và thái độ của Đức Phật cho thấy rõ ràng khoảng cách giữa tâm phàm phu và tâm bậc Thánh. Phàm phu thì "đụng nhẹ là giận", "nghe khen thì nhớ mãi, nghe chê thì thù suốt đời". Còn bậc Thánh thì "tâm tự tại", bất động trước thuận cảnh lẫn nghịch cảnh, trước lời khen lẫn tiếng chê. Sự tự tại ấy không phải là sự cam chịu thụ động, mà là kết quả của trí tuệ soi sáng, thấy rõ bản chất hư ảo của lời nói và sự kiên cố của bản ngã.

Ý nghĩa câu chuyện

Tâm tự tại là một trong những đặc tính cốt lõi của bậc Thánh, nghĩa là tâm bất động trước mọi hoàn cảnh, dù là lời khen hay tiếng chê, thuận lợi hay khó khăn. Người phàm phu thường dễ bị kích động, tự ái cao, chỉ cần một lời xúc phạm nhỏ cũng đủ khiến họ mất bình tĩnh, buông bỏ cả những điều tốt đẹp (như bỏ ăn cơm chùa). Qua đó, ta thấy được sự vĩ đại của Đức Phật và các bậc Thánh, những người đã vượt qua mọi phiền não, giữ vững tâm thanh tịnh giữa bão tố thị phi. Hiểu được điều này, ta nên rèn luyện sự nhẫn nại, giảm bớt tự ái, và ngưỡng mộ, noi gương sự bình thản của các ngài để tâm hồn được an lạc hơn.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang