Cô gái yêu nhầm tên cướp và cuộc chiến thắng tối thượng

Chiều ấy, trên lầu cao của ngôi nhà thương gia giàu nhất khu phố, một cô gái trẻ đang đứng tựa cửa sổ. Dưới đường, tiếng ồn ào dâng lên từng đợt — tiếng chân lính, tiếng người xì xào bàn tán. Cô ghé mắt nhìn xuống và thấy một đoàn lính đang áp giải một tên cướp vừa bị bắt.

Tên cướp ấy mặt đầy râu quai nón, ánh mắt lầm lì, đi giữa đám đông mà không sợ hãi, không nói một tiếng nào. Và rồi, trong một giây phút không ai ngờ tới, một tiếng sét ái tình đánh trúng tim cô gái. Cô yêu tên cướp đang bị lôi đi — yêu chớp nhoáng, ngay trước mặt cả đường phố xôn xao. Người đời sau còn gọi đó là một kỷ lục: mối tình si nhất thế giới.

Cô là con gái duy nhất của một thương gia rất giàu có. Bố mẹ thương con, nuôi con trên lầu cao, nâng như trứng mỏng. Vậy mà khi tên cướp bị xử tử, cô gái đòi chết theo: cô không xuống ăn, dọa nhảy lầu nếu không được cưới hắn. Bố mẹ hoảng hốt, giằng xé — thương con đến mức cuối cùng người cha khôn ngoan phải tìm cách bí mật liên lạc với người coi ngục, trả một số tiền rất lớn để tráo người: hôm ra pháp trường, một tử tội khác bị che mặt đem chém thay, còn tên cướp thật được lén đưa về nhà làm chồng cô gái.

Nhưng hắn có thương cô đâu. Hắn chỉ mừng thầm: thoát chết, lại được cô vợ xinh đẹp và hưởng gia tài lớn — "an như lên mây". Vậy mà máu giang hồ trong hắn không chịu nổi cuộc sống một vợ một chồng. Qua một tháng, hắn nảy ra ý định ác độc: giết cô, lấy gia tài rồi đi luôn.

Hắn nghĩ ra kế: xưng mình từng khấn thần ở một cái vực gọi là "vực kẻ trộm", phải đi cúng tạ. Hắn dặn vợ: "Em nhớ ăn mặc cho đẹp, mang nhiều nữ trang cho trang nghiêm." Cô vợ si tình vâng lời, đâu hay biết cái chết đang chờ mình.

Đến chân núi, hắn đuổi gia nhân ở lại, dìu vợ lên dốc. Trên đường đi, thái độ hắn dần thay đổi, lạnh lùng dần. Cô gái tuy si tình nhưng cực kỳ thông minh — cô nhận ra điều bất thường, tim bắt đầu thắt lại. Lên tới đỉnh vực, hắn lộ hẳn mặt tên sát nhân: "Cởi nữ trang ra đây! Nói thật, hôm nay ta giết ngươi, vì ta không thể sống trong một gia đình hoài được. Máu ta là máu giang hồ tứ chiến."

Cô ngỡ ngàng, nhưng không quá ngạc nhiên — cô đã nhận ra trên đường đi. Trong thoáng chốc, cô nghĩ ra kế. Cô nói dịu dàng: "Lỡ là vợ chồng một ngày cũng là vợ chồng. Trước khi chết, cho em một lần bày tỏ tình thương với chồng trong một tháng qua." Hắn gật đầu cho phép. Cô từ từ cởi nữ trang, giả vờ âu yếm đi quanh — rồi khi đi ngang qua lưng hắn, cô xô mạnh một cái. Tên cướp rơi xuống vực thẳm, chứ không phải cô.

Cô gom hết nữ trang, chạy xuống núi. Nhưng giữa đường, cô giật mình nghĩ: "Bây giờ ăn sao nói sao? Làm cho cha mẹ khốn đốn khổ sở, lấy chồng rồi chồng giết mình, mình giết nó rồi — biết ăn sao nói sao?" Cô bỏ nữ trang xuống ngay giữa đường, quẹo sang đường khác, đi tu luôn.

Cô gia nhập nhóm Ni Kiền Tử — phái khổ hạnh lõa thể, có giáo chủ gần như kẻ đắc đạo, lý luận rất mạnh. Ở đó, cô tu tập tinh tấn, trí tuệ phát ra. Người con gái "ngu nhất thế giới, si tình nhất thế giới" hóa ra ẩn chứa trí tuệ bậc nhất nhì thế giới. Cô trở thành người biện luận không ai qua nổi trong giáo phái, rồi đi khắp nơi thách thức mọi người tranh luận đạo lý.

Theo phong tục Ấn Độ xưa, người thách thức sẽ cắm một cành cây cao ở cổng làng, cổng thành — ai chấp nhận thì nhổ hay đạp cành cây đó. Cô đến đâu cũng đắp đống cát, cắm cành cây lên ngay giữa con đường. Không ai biện luận nổi với cô. Một lần, cô dám đến thành Xá Vệ — kinh đô lớn nhất của nước Kosala — cắm cành cây thách thức cả thành. Hôm ấy, ngài Xá Lợi Phất thấy cành cây, bèn sai mấy đứa nhỏ lên đạp nó đi. Cô ra mặt, mời đông người đến chứng kiến, tự hào rằng lần đầu một người nữ phái Ni Kiền Tử sẽ thắng một đại đệ tử của sa môn Cồ Đàm.

Đông người ngồi nghe hai bên tranh biện. Ngài Xá Lợi Phất lịch sự nhường: "Mời cô hỏi trước." Cô hỏi tấp tấp từ sáng tới chiều — câu nào ngài cũng trả lời xong xuôi. Tới chiều, cô hết hỏi nổi. Bây giờ ngài hỏi lại: "Một là cái gì?" — câu hỏi ngắn gọn nhất thế giới mà cũng khó nhất thế giới. Cô bí hoàn toàn, quỳ xuống đảnh lễ: "Xin ngài dạy con, một là cái gì?"

Ngài trả lời: "Niết bàn là duy nhất, đỉnh cao duy nhất của sự giải thoát, bình an tự tại không gì so sánh được." Cô lạy một lạy. Ngài nói tiếp: "Thế Tôn là duy nhất giữa chư thiên và loài người." Cô lại lạy. "Sự hòa hợp của thánh tăng đệ tử theo Đức Phật là duy nhất, vì tất cả là vô ngã." Cô lại lạy. Ngài kể ra gần một trăm cái "duy nhất" — trong đó Tứ Diệu Đế là chân lý duy nhất muôn đời — cái nào cũng tuyệt đẹp, cao cả. Cô phục sát, và ngài đưa cô về đảnh lễ Đức Phật, xin xuất gia.

Nghe cô kể lại chuyện tranh luận và chuyện chuyển bại thành thắng, Đức Phật nói hai bài kệ: "Dẫu nói trăm câu kệ mà không lợi ích gì, tốt hơn chỉ một câu nghe xong được an lạc" — ám chỉ cô hỏi ngài Xá Lợi Phất cả trăm câu từ sáng tới chiều mà rỗng không, chẳng bằng một câu "một là cái gì" khiến cô thay đổi liền. Và: "Dẫu tại bãi chiến trường thắng muôn ngàn quân địch, sao bằng tự thắng mình là chiến thắng tối thượng." Vừa nghe xong bài kệ ấy, cô chứng A La Hán, và tên bà được ghi vào Trưởng Lão Ni Kệ — bộ kinh ghi lại những vị ni đắc đạo thời Đức Phật.

Ý nghĩa câu chuyện

Tình cảm thường thắng lý trí: ta có thể biết rõ một người xấu mà vẫn yêu thương, binh vực cho họ — đó là điểm yếu chung của con người. Nhưng chiến thắng thật sự không phải là thắng người khác trong tranh biện hay thắng kẻ địch ngoài kia, mà là tự thắng chính mình — thắng si tình, thắng tham lam, thắng những cơn sóng nội tâm của bản thân. Cô gái ấy chuyển bại thành thắng không nhờ may mắn, mà nhờ trí tuệ tỉnh thức trong phút giây hiểm nghèo; và khi đem trí tuệ ấy vào con đường tu tập, cô đạt đến giải thoát. Một câu pháp nghe xong mà thực hành, an lạc, quý hơn trăm ngàn lời nói rỗng tuếch.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang