Chiếc xe đỏ và tình yêu đạo

Gió chiều thổi nhẹ vào cửa sổ giảng đường, mang theo mùi thơm nhè nhẹ của trầm hương. Bên ngoài, ánh nắng chiều rải vàng trên những tán lá bồ đề. Trong giảng đường, Thích Chân Quang đang hướng dẫn một buổi học ngoại khóa cho tăng ni sinh. Thầy vừa đặt ra một vấn đề: Tại sao ta yêu đạo Phật? Tại sao có những người, dù chưa từng biết Phật là gì, khi nghe đến giáo lý nhân quả lại cảm thấy thích thú đến lạ?

Thầy quay sang phía các vị thượng tọa đang ngồi phía dưới. "Thượng tọa Đức Hoài, giả sử có người giới thiệu cho thượng tọa một chiếc xe máy. Sau khi nghe tính năng, thượng tọa được lái thử. Giờ thầy thích chiếc xe đó rồi, thầy muốn mua. Thầy phân tích thử xem: thầy thích chiếc xe vì lý do gì?"

Thượng tọa Đức Hoài chắp tay đáp lời: "Mô Phật, bạch thầy pháp sư. Thật sự con cũng cần một chiếc xe. Chiếc xe hiện tại hay bị hư, có lúc bị dắt giữa đường không có chỗ sửa. Trước khi lựa xe, con đã hỏi thăm nhiều người quen, được giới thiệu một tiệm tốt. Chiếc xe này kỹ thuật tốt, bền, không hư vặt, đáp ứng đúng nhu cầu của con."

Thầy Chân Quang gật gù: "Đúng rồi. Thượng tọa thích vì nó tốt, vì tính kỹ thuật, vì sự bền bỉ. Đó là phần lý trí.Còn màu sắc thì sao? Thượng tọa chọn màu gì?"

"Dạ, con chọn màu đỏ," thượng tọa Đức Hoài đáp. "Thấy màu đỏ đẹp hơn, cảm giác vững chắc, chắc chắn hơn."

"Và đỏ là màu lãng mạn," thầy Chân Quang mỉm cười. "Thích vì cái đẹp, vì tính thẩm mỹ. Vậy hai điều: một là lý trí, hai là vẻ đẹp. Giờ thầy lễ ngôn thử phân tích: thầy thích chiếc xe vì lý do gì?"

Vị thượng tọa khác chắp tay: "Mô Phật, bạch thầy. Thầy Đức Hoài thích nhiều quá rồi, con không biết thích gì. Con chỉ biết rằng khi mình cần cái gì đó hợp với nhu cầu của mình thì mình thích như vậy."

Thầy Chân Quang mỉm cười: "Cả hai vị đều giảng sư, phân tích rất chính xác. Khi ta thích điều gì, thường là vì hai điều: một, tính lý trí của nó – sự tốt đẹp, bền bỉ, đáp ứng nhu cầu. Hai, tính thẩm mỹ – vẻ đẹp, màu sắc, sự lãng mạn. Tâm hồn ta cân đối khi vật đó vừa hợp lý vừa đẹp."

Thầy chậm rãi nói tiếp, giọng trầm ấm: "Giờ ta quay lại đạo Phật. Tại sao ta yêu đạo Phật? Cũng hai lý do. Một, vì duyên kiếp quá khứ – có thể ta đã từng là đệ tử của Phật, đã từng xuất gia tu hành, đã gieo nhân duyên trong đạo từ kiếp trước. Kiếp này gặp lại, tình yêu đạo đến rất tự nhiên, rất tự nhiên. Hai, vì lý do hiện tại – cũng như thượng tọa Đức Hoài vừa nói: ta yêu tính lý trí của đạo Phật và ta yêu vẻ đẹp của đạo Phật."

Trong giảng đường im lặng, chỉ còn tiếng gió thổi qua khe cửa. Các tăng ni ngồi lắng nghe, ánh mắt đều hướng về thầy.

"Tính lý trí của đạo Phật nằm ở đâu?" thầy hỏi. "Nó nằm trong giáo lý nhân quả – nhân nào quả nấy, chặt chẽ như một hệ thống toán học. Nó giải thích được tất cả mọi biến động của cuộc đời. Và chính tính lý trí cao siêu đó đã chinh phục được giới trí thức trên thế giới ngày nay. Những người yêu lý trí, khi tiếp xúc với đạo Phật, họ ngã theo liền vì thấy tâm linh mà lý trí cao quá."

Thầy quay sang phía một sư cô đang ngồi: "Sư cô, lần đầu sư cô đến chùa, nghe giảng về nhân quả, sư cô thấy thế nào?"

Sư cô đáp: "Kính bạch thầy, con nhớ lần đầu đến chùa nghe thầy giảng về giáo lý nhân quả, con rất thích. Mặc dù trước đó con không hề biết đạo Phật là gì, không biết chùa là gì. Con thấy rất hợp lý. Con nghĩ cuộc sống phải như vậy: mình làm ác thì phải bị luật nhân quả trừng trị, như vậy mình mới không dám làm ác."

"Cảm ơn sư cô," thầy Chân Quang nói. "Sư cô thích vì tính lý trí cao – nhân quả chặt chẽ, chi ly, như hệ thống toán học. Trong bản năng con người, có một điều ta yêu là lý trí. Đó là lý do nhiều người yêu toán học – dù toán học hầu như không nói tới cái đẹp, chỉ là những con số khô khan, nhưng tính lý trí cực kỳ cao."

Thầy dừng lại một chút, giọng trầm xuống: "Và đây chính là điểm mạnh của thời đại ngày hôm nay. Quý thầy quý cô sau này đi về chùa giáo hóa, xin hãy phát huy tính lý trí trong đạo Phật.Đừng phát triển niềm tin nữa – chuyện xưa rồi. Khi chúng ta đặt niềm tin mà thiếu đi lý trí, chúng sinh sẽ không thể đến được.

Thầy kể lại một kỷ niệm: "Hồi tôi mới xuất gia, ở chùa Tịnh Độ, nghi thức tụng kinh rất nặng. Có bài kinh Lăng Nghiêm cực kỳ khó thuộc. Tôi trốn tụng, lấy lý do nấu cơm cho quý thầy. Một vị thượng tọa phát hiện, ra lệnh: 'Thằng đó mà không thuộc Lăng Nghiêm thì đuổi ra khỏi chùa.' Lúc đó tôi mới xin thầy cho năm ngày, buổi chiều nào cũng học một đệ. Thuộc được nhưng không thích vì không có tính lý trí."

"Tôi là người hồi nhỏ thích toán, cái gì phải có lý trí mới thuyết phục được. Niềm tin không đủ. Sau này gặp nhiều người nước ngoài, họ đều chung ý nghĩ đó: yêu đạo Phật vì tính lý trí cao. Bắt họ tin mà không giải thích lý trí thì họ bỏ."

Thầy nhìn khắp giảng đường: "Nên trong hai điều để ta yêu đạo, một là lý trí, hai là vẻ đẹp. Giống như thượng tọa Đức Hoài yêu chiếc xe: tốt là tính lý trí, đỏ đẹp là tính thẩm mỹ. Quý thầy quý cô sau này gieo tình yêu đạo cho chúng sinh cũng bằng hai điều này: một, đem tính lý trí ra giải thích cho người ta thấy; hai, gói lý trí đó lại trong mẫu mã rất đẹp."

"Ta nói về nhân quả nhưng phải nói cách nào cho đẹp. Ta nói về vô ngã mà phải giới thiệu cách nào cho đẹp. Đừng nói 'nhân nào quả nấy nha, tụi bay chết đó, đọa làm chó chết' – nói vậy người ta bỏ mình đi luôn. Phải nói cho khéo, cho hợp lý."

Thầy đưa ra ví dụ: "Nói thế này: 'Tụi con đừng có chửi bậy, đừng có ghét nhau, giữ gìn khẩu nghiệp. Vì sao? Vì khi tụi con gán cho ai điều gì, tụi con sẽ trở thành điều đó. Gán cho người ta hình ảnh đẹp, sau này con có hình ảnh đẹp. Gán cho người ta thân phận xấu, con sẽ trở thành thân phận xấu. Mắng người ta là thú, chỉ một lời nói kiếp sau đọa làm thú đi. Còn nếu con luôn tìm cái hay của người khác để khen, sau này con sẽ có thân phận cao đẹp.' Nói xong, đọc luôn bài thơ hoặc hát bài nhạc – đó là tính thẩm mỹ trong việc truyền bá, là lý trí được gói trong vẻ đẹp."

"Và đó là trách nhiệm của quý thầy quý cô: sáng tạo luôn luôn, đổi mới luôn luôn, làm cho đạo mình càng ngày càng phát triển. Đừng cứ xưa bày nay bắt chước, có bao nhiêu kinh xưa cứ tụng y chang không thay đổi – đạo Phật sẽ tiêu luôn, không ai tới chùa nữa."

Giảng đường vang lên tiếng vỗ tay nhẹ. Ngoài trời, ánh nắng chiều đã nhạt dần, nhưng trong lòng mỗi người ngồi đây, dường như có một ánh sáng mới đang le lói – ánh sáng của sự hiểu biết, của tình yêu đạo được thắp lên từ lý trí và vẻ đẹp.

Ý nghĩa câu chuyện

Tình yêu đạo Phật, hay đạo tâm, bắt nguồn từ hai yếu tố: tính lý trí và tính thẩm mỹ. Tính lý trí nằm ở sự chặt chẽ, logic của giáo lý nhân quả – nó giải thích được mọi biến động của cuộc đời một cách thuyết phục. Tính thẩm mỹ nằm ở vẻ đẹp của Phật pháp: từ không khí thanh tịnh nơi chùa chiền, nụ cười hiền lành của tăng ni, đến những lời kinh tiếng kệ vừa sâu sắc vừa mượt mà. Khi truyền bá đạo Phật, cần phát huy cả hai yếu tố này: giới thiệu tính lý trí cao siêu của giáo lý, đồng thời gói nó trong vẻ đẹp của nghệ thuật, ngôn từ, và nghi thức để dễ dàng thắp lên tình yêu đạo trong lòng chúng sinh.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang