Chiếc roi và trái tim

Buổi chiều ở quê, ngoài sân gạo, tiếng mẹ gọi con vào ăn cơm vang lên giữa không gian yên ắng. Đứa bé đang mải chơi với mấy con chó, nghe tiếng mẹ liền vùng chạy, miệng cười khanh khách. Nhưng khi thấy mẹ cầm chiếc roi mây trên tay, nụ cười tắt ngấm, đứa bé đứng khựng lại, mắt nhìn xuống đất.

Mẹ nó không nói nhiều, chỉ nhẹ nhàng: “Vô ăn cơm.” Đứa bé líu ríu bước theo, không dám cãi. Chiếc roi không đánh, nhưng nó đã làm một điều kỳ diệu: khiến đứa trẻ biết vâng lời. Người ta gọi đó là “tâm lý sợ hãi” – một thứ tình cảm tưởng chừng tiêu cực, nhưng lại là một trong những động lực mạnh mẽ nhất giúp con người ta nên người.

Trong một bài pháp thoại, TT. Thích Chân Quang đã giảng về chuỗi nhân duyên: “ái duyên thủ” – tình cảm sinh ra hành động. Ngài dạy rằng mọi việc chúng ta làm, dù lớn hay nhỏ, đều bị chi phối bởi một loại tình cảm nào đó. Ta ăn vì thích, ta học vì đam mê, ta làm việc vì yêu thích hay vì sợ hãi. Và trong đó, sợ hãi là một cảm xúc không thể thiếu. Nếu không có sợ hãi, con người sẽ mất đi sự cân bằng, dễ sa ngã vào những điều sai trái.

Ngài kể: “Hồi xưa, trẻ con trốn học, cha mẹ chẳng nói nhiều, chỉ cần 10 roi là đứa trẻ ngoan ngoãn đến lớp. Ngày nay, người ta bảo phải năn nỉ, phải giải thích. Nhưng đứa trẻ thì chưa hiểu được tương lai, chưa hình dung ra ông này bà kia là gì. Nó chỉ biết hai thứ: thích và sợ. Khi nó thích món quà, nó sẽ đi học. Khi nó sợ đòn roi, nó cũng sẽ đi học. Nhưng nếu không có gì khiến nó sợ, nó sẽ chẳng có động lực nào để ngồi vào bàn học.”

Một buổi tối, người cha ngồi nói chuyện với đứa con trai đang tuổi mới lớn. Đứa con vừa bị điểm kém, lại còn bỏ học đi chơi game. Người cha không đánh, chỉ hỏi: “Con có biết tại sao bố mẹ bắt con học không?” Đứa con lắc đầu, mắt nhìn ra cửa sổ. Người cha thở dài: “Bố không muốn con sau này phải khổ. Con thấy chú bán vé số ngoài chợ không? Chú ấy không học, nên giờ phải chạy mưa gió. Bố không muốn con như vậy. Con phải sợ cái cảnh đó, con phải sợ trở thành người vô dụng.” Đứa con im lặng, nhưng trong mắt nó có gì đó đã khác. Nó bắt đầu sợ một điều gì đó xa xôi hơn, lớn lao hơn một trận đòn.

Thầy Chân Quang nhấn mạnh: “Sợ hãi không phải là điều xấu. Người lính ra trận, ai cũng sợ chết. Nhưng họ sợ mất nước hơn, sợ đồng bào khổ hơn. Cái sợ đó xuất phát từ tình yêu nước, yêu đồng bào. Vì yêu nên mới sợ. Còn kẻ nói yêu nước mà không sợ nước mất, thì tình yêu đó là giả dối.”

Cũng vậy, một đứa trẻ được nuông chiều quá mức, chỉ biết thích và không biết sợ, sẽ trở nên hư hỏng. Nó không sợ hậu quả, không sợ làm điều sai, nên nó dễ dàng phạm lỗi. Ngược lại, một đứa trẻ biết sợ hãi điều xấu, biết sợ làm cha mẹ buồn, sợ trở thành người vô tích sự, sẽ biết tự răn mình. Cái sợ đó là cái roi vô hình, nhưng lại mạnh mẽ hơn mọi trận đòn.

Trong xã hội, luật pháp cũng là một hình thức gây ra tâm lý sợ hãi. Vì sợ bị phạt, người ta không dám vi phạm. Vì sợ tù tội, người ta giữ mình trong khuôn khổ. Thầy kể: “Có một vị giáo sư nói rằng, thế hệ của ông thành tài là nhờ bị đánh, bị phạt. Còn bây giờ, chỉ năn nỉ trẻ con, thì không biết sau này đất nước sẽ có lớp người nào để gìn giữ.”

Nhưng sợ hãi cũng cần phải cân bằng. Sợ quá sẽ khiến con người mất hạnh phúc, trở nên căng thẳng. Thương yêu quá mà thiếu sợ hãi thì dễ hư. Cần có cả hai. Như người mẹ thương con, nhưng vẫn phải nghiêm khắc dạy dỗ. Như người thầy yêu học trò, nhưng vẫn phải có hình phạt để các em biết sợ mà sửa sai. Cái cân bằng đó tạo nên một con người toàn diện.

Đứa bé hồi chiều sợ chiếc roi của mẹ, nhưng lớn lên, nó sẽ hiểu rằng chiếc roi đó không phải là sự ghét bỏ, mà là tình thương. Nó sẽ mang theo trong lòng một nỗi sợ lành mạnh: sợ làm điều xấu, sợ phụ lòng cha mẹ, sợ trở thành người vô dụng. Và chính nỗi sợ đó sẽ đưa nó đến những điều tốt đẹp.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện nhắc nhở chúng ta rằng sợ hãi không phải là kẻ thù của tâm hồn. Đó là một loại tình cảm cần thiết, giúp con người biết kính sợ điều xấu, biết sợ hậu quả của hành động sai trái. Trong giáo dục, cần có cả yêu thương lẫn kỷ luật. Thiếu đi một trong hai, con người sẽ mất cân bằng và dễ hư hỏng. Hãy nuôi dưỡng một nỗi sợ đúng đắn – sợ làm điều ác, sợ phụ lòng người thân, sợ trở thành người vô tích sự – để sống một cuộc đời ngay thẳng và có ích.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang