Chiếc màn hình của tâm

Giữa khu rừng im ắng, tiếng cưa kéo đều đều vang lên từng nhịp. Nắng xuyên qua tán lá rọi xuống những đốm sáng nhảy nhót trên mặt đất. Một cậu bé đang ngồi cưa củi cùng cha, tay thoăn thoắt kéo cưa, nhưng ánh mắt thì xa xăm, khóe miệng bất giác nở một nụ cười. Người cha ngồi đối diện, thấy con mình tự nhiên cười một mình giữa lúc làm việc, liền ngẩng lên nhìn, rồi cũng mỉm cười theo, nhưng trong bụng thì thầm nghĩ: "Thằng nhóc này chắc đang nghĩ đến chuyện gì vui lắm đây."

Người cha không hỏi, chỉ lặng lẽ quan sát. Còn cậu bé, tay thì vẫn cưa, nhưng tâm trí đã bay đi đâu mất. Cậu đang nhớ lại buổi tối hôm qua, khi cậu phụ trách đội thiếu niên nhi đồng ở xã. Cảnh mấy đứa nhỏ xếp hàng không ngay ngắn, cậu phải la mắng, có đứa còn làm trò khiến cả đội cười rần lên. Nghĩ đến đó, cậu lại bật cười khúc khích. Còn người cha, thấy con cười hoài, trong đầu lại suy diễn một chuyện khác hẳn: "Tuổi này rồi, chắc nó thầm thương trộm nhớ cô nào rồi."

Chiều về, người cha liền kéo mẹ cậu bé vào góc nhà, thì thầm: "Bà ơi, thằng nhỏ hình như nó muốn lấy vợ rồi đó. Hôm nay tui thấy nó ngồi cưa củi mà cứ cười một mình hoài." Hai ông bà bèn lên kế hoạch đi hỏi vợ cho con, chuyện suýt thành thật. May sao, sau đó mọi chuyện rồi cũng lắng xuống, nhưng cậu bé vẫn không hiểu vì sao bố mẹ lại có ý định đó.

Chuyện tưởng chừng chỉ là một kỷ niệm vui, nhưng qua đó, ta mới thấy rõ một quy luật tâm lý vô cùng vi diệu: trong đầu ta luôn có một chiếc "màn hình" riêng, nó hiện lên những hình ảnh, những lời nói lảm nhảm không ngừng nghỉ, dắt ta đi hết chuyện này đến chuyện khác, dù tay chân ta đang làm một việc hoàn toàn khác.

Hãy thử quan sát một em học sinh đang ngồi trong lớp. Mắt em mở trừng trừng nhìn lên bảng, giáo viên đang giảng bài say sưa. Nhưng thực ra, em chẳng thấy bảng đen, chữ trắng gì cả. Trong tâm em lúc đó, một trận bóng đá đang diễn ra sôi nổi. Em thấy cầu thủ lừa bóng, sút vào lưới, em mỉm cười sung sướng, thậm chí còn muốn vỗ tay. Ông thầy giáo trên bục giảng thấy em cười thì nghĩ chắc thằng bé này hiểu bài, nên cũng vui lây. Đến khi làm bài kiểm tra, em làm sai hết, ông thầy mới ngạc nhiên hỏi: "Sao hôm nay thầy giảng em có vẻ hiểu bài lắm mà?" Em mới thú thật: "Dạ, lúc đó con đang xem lại pha bóng đá tối qua trong đầu ạ."

Hay như một người lái xe giữa đường phố đông đúc. Mắt anh ta vẫn mở, tay vẫn lái, nhưng tâm trí thì đang mường tượng ra khuôn mặt người yêu. Anh ta mỉm cười một mình, nghĩ đến câu nói "Em nhớ anh quá!", rồi bỗng nhiên... "rầm" một tiếng, xe anh ta đâm sầm vào đuôi xe phía trước. Lúc đó anh ta mới giật mình tỉnh ra, nhưng đã quá muộn.

Vậy những lời nói lảm nhảm trong đầu, những hình ảnh hiện lên không ngừng ấy là gì? Đó chính là tưởng ấm, một trong năm uẩn cấu thành nên thân tâm con người. Nó giống như chiếc màn hình của một chiếc máy vi tính. Khi ta gõ phím, dữ liệu sẽ được truyền vào bộ vi xử lý trung tâm, và màn hình chỉ hiển thị một phần rất nhỏ kết quả của quá trình xử lý phức tạp bên trong. Tưởng ấm cũng vậy, nó chỉ là nơi hiện ra những hình ảnh, những lời nói, như một tấm gương phản chiếu lại những hoạt động sâu kín bên trong tâm thức.

Nó không phải là gốc rễ của sự suy nghĩ. Cái gốc rễ đó, cái bộ vi xử lý trung tâm của tâm, nằm sâu hơn, trong hành ấm. Tưởng ấm chỉ là bề mặt, là công cụ để ta nhận biết được tâm mình đang hoạt động. Nhờ có nó, ta biết mình đang nhớ quê hương, đang buồn, đang vui. Khi ta nói "Tôi nhớ quê tôi quá!", câu nói đó hiện lên trong đầu là tưởng ấm, nhưng tình cảm nhớ nhung sâu thẳm kia mới chính là điều quan trọng.

Tuy nhiên, tưởng ấm cũng chính là kẻ phá hoại sự tập trung của ta. Nó cứ tự động chạy nhảy, hiện lên những hình ảnh, những câu chuyện không đâu, kéo ta ra khỏi công việc đang làm. Khi ta đang nghe giảng, nó lại lảm nhảm về món ăn yêu thích. Khi ta đang làm việc, nó lại dẫn ta đi dạo một vòng ký ức. Chính vì vậy, có những người nghe giảng xong chẳng nhớ được gì, vì tâm trí họ đã bị tưởng ấm dẫn đi quá xa.

Ngược lại, những người có trí nhớ tốt, học đâu nhớ đó, là nhờ họ không bị tưởng ấm quấy phá. Tâm họ tĩnh lặng, như mặt hồ không gợn sóng, nên mọi lời nói, ý tưởng đều được in sâu vào tâm khảm một cách rõ ràng. Họ giữ được chánh niệm tỉnh giác, không để cho những hình ảnh hư ảo trong đầu chi phối.

Hiểu được tưởng ấm, ta sẽ thấy được một phần quan trọng của thế giới tâm lý. Ta sẽ không còn bị lừa bởi những lời nói lảm nhảm, những hình ảnh vụt hiện trong đầu, vì ta biết đó chỉ là chiếc màn hình, không phải là bản chất thật sự của tâm. Bản ngã, cái "ta" mà ta luôn chấp chặt, không nằm ở những hình ảnh hay lời nói đó, mà nó sâu kín hơn nhiều. Và đó là một hành trình dài để ta tiếp tục khám phá.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện giúp chúng ta nhận diện được tưởng ấm – những lời nói lảm nhảm và hình ảnh hiện lên trong tâm – chỉ là phần nổi của tảng băng tâm thức, không phải là gốc rễ của suy nghĩ. Nhờ vậy, ta không còn bị chúng dắt dẫn, không đồng nhất chúng với bản ngã của mình, và biết cách giữ tâm tập trung, tỉnh giác để nhìn thấy bản chất sâu xa hơn của chính mình.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang