Chiếc đèn hậu và bát chánh đạo

Chiều nay, trên con đường về chùa, tôi bất chợt dừng mắt nhìn theo một chiếc xe hơi đời cũ chạy ngang qua. Phía sau xe, hai chiếc đèn nhỏ xíu, ánh sáng vàng vọt, leo lét như hai đốm lửa nhỏ giữa dòng xe tấp nập. Tôi chợt nhớ đến những chiếc xe đời mới mà tôi từng thấy - cả một dải đèn LED sáng rực, rộng và đẹp mắt, báo hiệu rõ ràng từng tín hiệu cho người phía sau. Từ hai chiếc đèn nhỏ bé ấy đến dải đèn hiện đại kia là một chặng đường dài gần bảy mươi năm tiến bộ của nhân loại.

Ngồi trong giảng đường, tôi vẫn còn suy nghĩ về điều đó khi Thầy lên tiếng, giọng trầm ấm: “Quý thầy có thấy không? Xe hơi ngày xưa chỉ có hai cái đèn nhỏ xíu phía sau, vậy mà bảy mươi năm sau, người ta đã làm ra cả một dải đèn sáng rực. Không biết ba mươi năm nữa, nó sẽ ra sao nữa. Nhưng có một thứ, hơn hai ngàn năm trăm năm rồi, vẫn không hề thay đổi, không thêm được một chữ, không bớt được một lời.”

Cả lớp im lặng. Thầy nhìn chúng tôi, rồi chỉ lên bảng nơi một vị trưởng lớp vừa viết xong tám chi phần: “Bát Chánh Đạo! Chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Tám chữ ấy, từ thời Đức Phật còn tại thế, cho đến tận bây giờ, vẫn còn nguyên giá trị. Người ta có thử thêm vào một chi phần thứ chín, gọi là 'chánh tuệ'. Nhưng không thể nào! Vì tuệ là quả, nó nằm ở phần Diệt Đế, không thể xếp vào con đường thực hành. Phật đã nói rồi, Phật không bao giờ sai. Chỉ có chúng ta sai thôi.”

Tôi chăm chú nhìn lên bảng. Tám chi phần được xếp thành một hình tháp, dưới cùng là chánh kiến, trên cùng là chánh định. Thầy giải thích: “Các con thấy đó, muốn có một ngôi nhà kiên cố, phải có móng, có cột, có kèo. Thiền định là nóc nhà, nhưng nó phải được nâng đỡ bởi tất cả những chi phần bên dưới. Nếu chỉ chăm chăm ngồi thiền mà bỏ quên chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ... thì khác nào xây nhà không móng?”

Thầy dừng lại một chút, rồi hỏi: “Trong tám chi phần này, các con thử nghĩ xem, chánh nào là học, chánh nào là hành?”

Một vị đáp: “Chánh kiến là học ạ.”

“Đúng! Chỉ có chánh kiến là học thôi. Còn tất cả bảy chi phần kia đều là thực hành. Chánh kiến là cái hiểu biết đúng về giáo pháp và về cuộc đời. Nó giống như tấm bản đồ chỉ đường. Nếu bản đồ sai, thì đi suốt đời cũng không tới đích. Người có chánh kiến sai, sẽ nói bậy, làm bậy, nghĩ bậy, tu sai đường, phước tổn dần, dung nhan tiều tụy, chết không an lành.”

Tôi chợt nghĩ đến những lần mình tự cho mình là đúng, nghĩ rằng mình hiểu biết hơn người khác. Có phải tôi đã từng đi trên một tấm bản đồ sai mà không hề hay biết?

Thầy tiếp tục: “Trong chánh kiến có một giáo lý quan trọng nhất, đó là nhân quả nghiệp báo. Nó là nền tảng của mọi giáo lý. Nhờ hiểu nhân quả, chúng ta mới hoàn chỉnh được đạo đức của mình. Và nhờ chánh kiến, chúng ta có định hướng giải thoát rõ ràng khi tu thiền. Có người tu thiền để cầu thần thông, cầu khỏe mạnh, cầu sống lâu. Đó là định hướng sai. Người có chánh kiến thì biết rõ: tu thiền là để giải thoát, giác ngộ, để đi đến vô ngã. Nếu không có chánh kiến về vô ngã, càng tu lâu, càng tăng trưởng ngã mạn. Tuổi đạo càng cao, công phu càng nhiều, mà lòng kiêu mạn cũng lớn theo. Đó là điều nguy hiểm nhất.”

Tôi nhớ đến những lúc mình ngồi thiền được một chút, thấy tâm nhẹ nhàng, liền nảy sinh ý nghĩ: “Ta giỏi hơn người kia.” Một ý nghĩ thoáng qua, nhưng hóa ra đó chính là bản ngã đang lớn dần.

Thầy giảng tiếp về chánh tư duy: “Bước đầu của thiền định là thanh lọc nội tâm. Trong tâm chúng ta có hai loại tư tưởng: thiện và bất thiện. Nhiệm vụ của chánh tư duy là nhận diện và loại bỏ những tư tưởng bất thiện, để tâm trở nên thuần thiện. Chỉ khi tâm thuần thiện, chúng ta mới có thể đi sâu vào thiền định. Có những vị xưa, mỗi khi khởi lên một ý nghĩ thiện, họ bỏ vào hũ một hạt đậu trắng; ý nghĩ bất thiện, họ bỏ một hạt đậu đen. Lâu ngày, đậu trắng nhiều hơn đậu đen, tâm họ dần thuần thiện. Đó là cách thực hành chánh tư duy.”

“Nhưng điều khó nhất,” Thầy nhấn mạnh, “là dám nhận ra suy nghĩ của mình là sai. Khi thấy một người huynh đệ hay lui tới chỗ thầy giáo thọ, mình bực bội, nghĩ rằng 'thứ này không lo học, tối ngày chỉ biết nịnh bợ'. Lúc đó, mình có nghĩ đó là bất thiện không? Không! Mình nghĩ mình nói đúng. Nhưng chính cái tâm bực bội đó đã là bất thiện. Bước đầu của sự tu hành là dám biết mình sai. Người nào trong suốt cuộc đời tu hành mà nhiều lần nhận ra mình sai, người đó là người tu giỏi.”

Tôi chợt giật mình. Bao nhiêu lần tôi đã phán xét người khác, bao nhiêu lần tôi cho rằng mình đúng, mà không hề hay biết đó là những suy nghĩ bất thiện. Thì ra, biết tu không phải là ngồi thiền thật lâu, mà là biết nhìn lại chính mình.

Thầy lại nói về chánh ngữ: “Ngữ không chỉ là lời nói, mà còn là tất cả những phương tiện truyền thông: lời viết, cử chỉ, ánh mắt. Người tu thiền, trước khi nói ra một lời, phải quét qua năm điều. Một: điều sắp nói có đúng với đạo lý không? Hai: có nên nói hay không? Ba: người nghe có thích hợp không? Bốn: mình nói trong tâm trạng bình an hay phiền não? Năm: nếu lời này lan ra, có gây hại gì không?”

Thầy đưa ra một ví dụ: “Giả sử có người huynh đệ đi về trễ, mình muốn nói: 'Huynh về trễ rồi, dưới bếp còn cơm nguội, huynh xuống ăn đỡ nhé.' Câu đó có sai đạo lý không? Không sai. Nhưng nếu lúc đó có một vị khách đứng bên cạnh, người ta nghe vậy có thể nghĩ mình coi thường khách. Vậy câu đó có nên nói không? Có thể không nên. Hoặc nếu người huynh đệ đó vốn khó tính, hay bắt bẻ, nghe câu 'ăn cơm nguội' có thể nổi giận. Vậy người nghe có thích hợp không? Có khi nên nói: 'Huynh nhịn tới chiều ăn cơm nóng cho đàng hoàng' lại hợp tai hơn.”

Cả lớp im lặng lắng nghe. Tôi cảm thấy việc nói một lời mà phải cân nhắc nhiều đến vậy thật không đơn giản. Thầy nói tiếp: “Người tu thiền, nhờ tập luyện, sẽ dần quen với việc cân nhắc này. Ban đầu thấy chậm, thấy ngập ngừng, nhưng về sau nó thành phản xạ tự nhiên. Như ông bà mình nói: 'Uốn lưỡi bảy lần trước khi nói.' Người làm lớn, có trách nhiệm, còn phải cân nhắc kỹ hơn nữa, phải nhìn xa trông rộng, nói một câu phải lường trước hậu quả nhiều năm sau.”

Buổi giảng hôm đó kéo dài, nhưng tôi không thấy mệt. Tôi nhận ra rằng, thiền không chỉ là ngồi đó nhắm mắt, mà là một lối sống, một sự tỉnh thức trong từng suy nghĩ, từng lời nói. Từ chiếc đèn xe hơi cũ kỹ đến dải đèn hiện đại, nhân loại đã tiến xa, nhưng Bát Chánh Đạo vẫn nguyên vẹn như một chân lý vượt thời gian. Và tôi, một người đang đi tìm sự bình an, đã tìm thấy một hướng đi rõ ràng hơn.

Ý nghĩa câu chuyện

Bát Chánh Đạo là con đường tu tập hoàn chỉnh mà Đức Phật đã dạy, không thể thêm bớt. Thiền định là đỉnh cao, nhưng phải được nâng đỡ bởi các chi phần khác, đặc biệt là Chánh Kiến, Chánh Tư Duy và Chánh Ngữ. Người tu thiền cần có hiểu biết đúng (Chánh Kiến), biết thanh lọc tâm, dám nhận ra cái sai của mình (Chánh Tư Duy), và luôn cân nhắc lời nói (Chánh Ngữ). Chỉ khi đó, việc tu tập mới đi đúng hướng và đạt được an lạc, giải thoát.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang