Chiếc chìa khóa không tốn một đồng

Buổi sáng chủ nhật, nắng vàng trải nhẹ trên mái chùa, không khí tĩnh lặng đến mức tiếng chim ríu rít ngoài sân cũng nghe rõ mồn một. Hàng ngàn người ngồi kín ba tầng, người ngoài sân, kẻ ngoài hẻm lặng lẽ lắng nghe. Giữa khung cảnh đầy đạo vị ấy, giọng Thầy trầm ấm cất lên:

“Hôm nay chúng ta học hạnh thứ năm của Bồ Tát Phổ Hiền: Ngũ giả tùy hỷ công đức. Nhưng trước hết, Thầy kể cho nghe hai câu chuyện.”

Mọi người chăm chú nhìn lên pháp tòa. Thầy chậm rãi bắt đầu câu chuyện thứ nhất.

— Câu chuyện thứ nhất: Ông bán phở ở một nước xa xôi.

Ở một nước nọ, có ông bán phở sống với đứa con gái nhỏ. Vợ ông mất sớm, ông ở vậy nuôi con, không đi bước nữa vì sợ cảnh mẹ kế con chồng. Hai cha con đùm bọc nhau, nhà không giàu nhưng lúc nào cũng đầm ấm. Ông dạy con ăn ở hiền lành, có đạo đức, và luôn tin rằng phước đức mới là thứ bảo đảm cho tương lai con mình, chứ không phải tiền bạc.

Mỗi khi dư được chút tiền, ông lại đem giúp người trong làng, trong xóm. Có hôm thấy đứa bé hàng xóm đi học về, áo quần rách rưới, ông để bụng rồi mua bộ đồ mới đợi chiều nó tan học đưa cho. Có khi nghe tin nhà ai có người bệnh, ông không có tiền cho nhiều, nhưng vẫn sai con gái đem ít tiền sang phụ giúp mua thuốc. Việc ông làm quanh năm suốt tháng đều nhỏ nhặt, chẳng có gì to tát, nhưng cứ đều đặn như vậy suốt cả cuộc đời.

Về già, con gái lớn lên lấy chồng, ông vào chùa tu, tinh tấn lạ thường. Đến khi sắp ra đi, ông báo trước ngày giờ rồi an nhiên nhắm mắt.

Thầy dừng lại, đưa mắt nhìn khắp pháp hội:

“Nghe cuộc đời ông bán phở đó, tâm mình khởi lên điều gì? Có ngưỡng mộ không?”

Nhiều người gật đầu. Đúng, ai nghe chuyện một người tốt ở tận đâu đâu, đã khuất núi, thì dễ dàng mở lòng ngưỡng mộ.

— Câu chuyện thứ hai: Bà hàng xóm kề vách.

Thầy lại kể tiếp, giọng trầm xuống:

“Bây giờ Thầy kể thêm một người nữa. Bà ấy ở ngay sát nhà mình, ngày nào cũng gặp mặt. Bà sống bình dị, tốt đẹp, yêu thương mọi người. Thi thoảng bà đi vá đường, đi hiến máu, có chút tiền lại đem giúp người. Xóm giềng ai cũng quý mến bà.”

Thầy ngừng lại, nhìn thẳng vào đại chúng:

“Nghe chuyện bà hàng xóm đó, mình khởi tâm gì? Thường là đố kỵ, đúng không?”

Cả hội trường im lặng. Nhiều người chợt giật mình nhận ra chính mình trong đó. Hai câu chuyện giống hệt nhau: một người tốt, sống tử tế, giúp đời. Nhưng người ở xa, đã chết, thì ta ngưỡng mộ. Còn người bên cạnh, đang sống, được mọi người yêu quý, thì ta lại thấy khó chịu, ganh tỵ. Vì sao?

Thầy chậm rãi giải thích, giọng đau đáu:

“Vì bản chất phàm phu của chúng ta là không muốn ai hơn mình, nhất là những người đang ở bên cạnh. Người đồng chí, đồng đạo, càng gần bao nhiêu lại càng dễ ganh tỵ bấy nhiêu. Còn ai chết rồi, ở đâu mất hút, thì ta dễ dàng ca ngợi. Đây chính là rào cản lớn nhất trên con đường đi từ kẻ tầm thường đến bậc vĩ đại.”

Thầy kể thêm về những họa sĩ nghèo khổ khi còn sống bị dìm hàng, không ai mua tranh, vì nếu tranh bán đắt thì họ giàu. Nhưng khi họ chết rồi, tranh bán giá cao thì người sở hữu tranh mới giàu, nên ai cũng ca ngợi. Cái tâm ấy là thiện hay ác? Là ác. Và chúng ta ai cũng có mầm mống đó.

— Chìa khóa của sự vĩ đại.

Thầy nhấn mạnh:

“Ngưỡng mộ là cánh cửa, là chìa khóa, là đầu đường để một con người tầm thường trở nên vĩ đại. Mà cái tâm ngưỡng mộ này có tốn tiền không? Không tốn một đồng nào. Nhưng dễ làm không? Không dễ. Vì nó đụng ngay cái bản chất đố kỵ sâu kín trong lòng tất cả chúng sinh.”

Thầy đưa ra một câu hỏi khiến cả hội trường lặng người:

“Hãy cho tôi biết anh khen ai, tôi sẽ biết đạo đức của anh tới đâu. Nếu anh chỉ khen những người đã chết, thì anh cũng chỉ là phàm phu bình thường. Còn nếu anh khen được người bên cạnh, khen được cả đàn em của mình, thì anh đang bắt đầu trở thành vĩ đại.”

Thầy tâm sự thêm, ánh mắt nhìn xa xăm:

“Thầy đi thuyết pháp cũng có chút tiếng tâm. Nhưng nếu ngày mai có một vị thầy trẻ tuổi đôi mươi giảng hay nổi lên, Thầy có ngưỡng mộ được đàn em của mình không, hay lại nghĩ ‘thằng đó em tao, làm sao bằng tao’? Nếu vậy thì coi như Thầy tiêu cả mấy chục năm tu hành, vì chưa vượt qua được cái bản ngã.”

Cả pháp hội lặng đi. Ai nấy đều tự soi lại chính mình.

Thầy kết luận, giọng đầy khích lệ:

“Hôm nay học hạnh ngưỡng mộ này, ta phải vượt qua mọi rào cản. Ngưỡng mộ Đức Phật, ngưỡng mộ Bồ Tát, ngưỡng mộ những vĩ nhân, danh nhân. Nhưng quan trọng hơn hết, phải ngưỡng mộ được những người ngang hàng bên cạnh mình, và cả những người thấp hơn mình nữa. Khi tâm ngưỡng mộ tròn đầy, không còn bị bản ngã nhỏ mọn cản trở, thì cánh cửa vĩ đại sẽ mở ra.”

Nắng sớm đã lên cao, chiếu rọi khắp pháp hội. Hàng ngàn con người ngồi đó, mỗi người đều ôm trong lòng một chìa khóa quý giá – không tốn một đồng, nhưng có thể thay đổi cả muôn kiếp sau.

Ý nghĩa câu chuyện

Hạnh ngưỡng mộ (tùy hỷ công đức) là chìa khóa rẻ nhất nhưng khó nhất để chuyển hóa con người từ tầm thường thành vĩ đại. Cái khó nằm ở chỗ vượt qua lòng đố kỵ – bản chất sâu kín của chúng sinh, nhất là với những người ngang hàng, bên cạnh mình. Khi ta ngưỡng mộ được điều tốt của người khác, dù đó là người xa lạ hay người thân cận, dù hơn mình hay kém mình, thì tâm ta mới thực sự rộng mở, và nhân quả sẽ dẫn dắt ta thành tựu những điều tốt đẹp như họ.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang