Chiếc Cân Đạo Đức

Gió thu hiu mát thổi qua khoảng sân chùa Bình Lâu, len lỏi qua hàng cành lá đang bắt đầu chuyển màu vàng nhạt. Tiếng chuông chiều đã ngân lên từ lúc nào, giữ cho không khí nơi này một sự tĩnh lặng lạ thường, dù bên ngoài đường phố Hải Dương vẫn ồn ào. Hôm nay, bài pháp thoại của Thượng tọa Thích Chân Quang mang một cái tựa khiến ai cũng phải ngạc nhiên: 'Cân đo đạo đức'.

Thầy bước lên bệ giảng, ánh mắt hiền từ quét qua hàng Phật tử ngồi lặng yên dưới ánh đèn vàng ấm áp. 'Thhế giới cần đạo đức' – thầy mở đầu, giọng trầm ấm – 'Gia đình cần, xã hội cần, và đặc biệt là người tu sĩ cần phải là tiêu bản về đạo đức cho con người.'

Thầy mỉm cười, một nụ cười nửa đùa nửa thật. 'Hôm nay, ta sẽ làm một việc hơi lạ một chút: Cân đo đạo đức. Tiền thì đếm được, đất thì đo được, người béo gầy thì cân được... nhưng đạo đức thì làm sao đánh giá?' Thầy đưa tay lên như đang cầm một chiếc cân vô hình. 'Nếu đạo đức của ai càng nặng, càng lớn thì người đó sau khi chết, phước báo của họ là vô lượng. Còn nếu ai được vài tấn thì chắc là thánh mất rồi.'

Một làn sóng cười khẽ bật lên từ dưới hàng thính giả. Nhưng ngay sau đó, thầy nghiêm mặt lại. 'Bây giờ, ta sẽ dựa vào một số tiêu chí cụ thể để cân cái đạo đức của mình. Tiêu chí thứ nhất: Ta đang sống bình yên, yêu đạo, yêu nước. Bỗng có một người đến nói: 'Thuê ta chống lại đạo Phật của ta, ta chịu không?'razy They discussed}>

'Không!' – Cả chùa đồng thanh trả lời.

'Họ ra giá 5 triệu, chịu không?'

'Không.'

'10 triệu?'

'Không.'

'100 triệu?'

'Không.'

'10 tỷ?'

Một vài người bắt đầu thay đổi tư thế, vài chiếc ghế kêu cót két.

'100 tỷ?' – Thầy nói chậm lại, ánh mắt lướt qua từng khuôn mặt. Im lặng. Rồi thầy bật cười: 'Thôi đừng giả vờ nữa, tới 100 tỷ là rung rinh rớt hết rồi.'

Một tràng vỗ tay vang lên, xen lẫn tiếng cười detected. Thầy chờ cho tiếng ồn lắng xuống, rồi nói tiếp, giọng trầm hơn: 'Như vậy, đạo đức của con người ta coi vậy chứ không phải vô tận. Khi bị mua chuộc để làm điều xấu, đầu tiên đạo đức ta phản kháng, ta bảo vệ cái tốt, cái lý tưởng của mình. Nhưng khi cái giá tăng dần, đến lúc nào đó vượt khỏi đạo đức ta, ta bắt đầu siêu lòng. Lúc đó, đạo đức của ta chỉ bằng đúng cái giá tiền đó.'

Thầy kể tiếp, giọng nhỏ lại như đang kể một câu chuyện riêng: 'Ví dụ, một cô gái bị bọn xấu bắt cóc, bị bắt đi làm nghề gái, không cho ăn. Đói quá, chúng dọn một mâm cơm cực kỳ ngon trước mặt, nói nếu đồng ý ký hợp đồng thì cho ăn. Lúc đói cồn cào, có người thà chết không ăn, có người... 'thôi ăn cho rồi, ký tên chớ, ăn cái đã rồi tính'. Lúc đó, mạng sống, đạo đức, nhân phẩm của mình thực sự chỉ bằng một bữa ăn.'

Thầy nhìn xuống, ánh mắt buồn man mác. 'Vậy trên đời này ai là người có đạo đức vô hạn? Ví dụ, khi đã xác định yêu nước rồi thì không có một số tiền nào có thể mua được. Đến mức độ như ông Trần Bình Trọng – bị bắt làm tù binh, Mông Cổ hứa cho về làm vua nước Nam. Đó là tột cùng của giá trị: tài sản và quyền lực. Nhưng ông nói một câu mà muôn đời tất cả chúng ta phải học: 'Ta thà làm quỷ nước nam, còn hơn vương của đất Bắc.'

Thầy dừng lại, giọng nhấn mạnh: 'Câu đó nghe hay nhưng mình không hiểu hết cái hay. Nếu mình đặt mình vào vị trí đó, mình bán mình liền. Tất cả mọi người đều hợp tác liền, không chừa một người nào – xin nhớ điều đó. Và trong suốt lịch sử Việt Nam, chỉ có con người Trần Bình Trọng mà thôi. Đạo đức của ông được xem là vô hạn.'

Rồi thầy so sánh: 'Cũng trong hoàng tộc nhà Trần, lại có một con người phản bội: Trần Ích Tắc – em ruột vua Trần Thánh Tông, chú ruột vua Trần Nhân Tông, người nắm lực lượng tình báo. Do bị học trò dụ, ông ngã lòng, thông đồng với Nguyên Mông. Ông cũng là dòng dõi nhà Trần, hiểu đạo Phật, nhưng vì ham ngôi vua mà phản bội. Còn Trần Bình Trọng, trong cảnh nguy hiểm, bị dụ bằng ngôi vua, vẫn giữ được khí tiết. Một là ông đã chứng được quả Tu Đà Hoàng trong đạo Phật. Hai là ông là người nhà Nho đạt đỉnh cao đạo đức.'

Thầy lại mỉm cười, một nụ cười đầy suy tư. 'Bây giờ nhìn tấm gương đó, ta nhìn lại mình. Nếu có ai đem tiền mua chuộc ta làm điều sai, chống lại đạo của mình, chống lại đất nước... thì nhắm coi đến cái giá nào thì ta gục ngã? Tự mình đánh giá.'

Một khoảng lặng ngắn. Thầy lại tiếp: 'Rồi tiêu chí thứ hai. Bây giờ ta đi ngang qua một người bị cháy nhà, đang than khóc. Trong túi ta có 10 triệu. Ta sẽ cho bao nhiêu?'

Thầy bắt đầu đặt giá: '50.000? 100.000? 1 triệu?'

Có người giơ tay: '1 triệu.'

'2 triệu?' – Có thêm vài tay giơ lên.

'3 triệu? 5 triệu?' – Tiếng thì thầm nâng giá dần lên.

'10 triệu?' – Không ai giơ tay. Thầy gật đầu: 'Đây là con số để ta đo đạo đức của mình. Đạo đức ta được tính ngang với phần trăm ta sẵn sàng chia sẻ.'

Rồi thầy đặt ra tiêu chí thứ ba, giọng trầm xuống: 'Bây giờ nói đến cúng dường. Giả sử ta đến gặp một ngôi chùa sơ sát, hoang tàn. Vị trụ trì là một sư cô trẻ ở Hải Dương, muốn xây cất lại, kêu gọi Phật tử giúp đỡ. Lúc đó trong túi ta có 10 triệu – nhưng đây là tiền dành dụm, tiền sinh hoạt gia đình cả tháng. Ta phải đấu tranh giữa bổn phận với gia đình, giữa thầm nhủ mỗi tháng đều dành dụm 1 triệu, với lòng muốn phụ giúp chùa. Nếu không cúng dường, ta ray rức vì biết đạo mà mình là người có đạo đức, thấy người khổ phải giúp, thấy chùa hỏng phải phụ xây. Nhưng giúp cách nào khi ta còn phải lo cho gia đình?'

Thầy nhìn quanh, ánh mắt đầy thông cảm. 'Đây là bài toán khó. Và đó là thước đo đạo đức. Đem cái cân ra không cân được, nhưng qua những tình huống cụ thể, ta thấy mình được bao nhiêu đạo đức, được mấy ký.'

Thầy tiếp tục với tiêu chí thứ ba – về nhẫn nhục: 'Khi ta bị xúc phạm, bị chửi mắng, tâm ta làm sao? Giận, sân, thù, ghét. Vậy lời chửi mắng đó đến mức độ nào thì ta không kềm được nữa?'

Thầy đưa ra ví dụ hài hước nhưng sâu cay: 'Một bà góa chồng, nuôi con lớn lên, tu tập hiền lành. Nhưng ai sống gần mới biết bà rất đoản, vụng. Có người châm chọc: 'Bây giờ thì tôi đã biết tại sao chồng bà chết sớm.' Câu đó nghe lịch sự nhưng vừa sâu cay, phải suy nghĩ một lát mới hiểu. Còn những loại xúc phạm thô lỗ, ví con người như con thú, thì rất nặng nề. Nhưng đau nhất là vu oan – như người ta nói nhẹ nhàng: 'Hôm qua nhà tôi chỉ có tôi với anh, mà tôi mất 20 triệu đồng. Anh thương tôi, cho xin lại.' Ai chịu nổi câu đó? Mình là người tự trọng, giữ gìn nhân phẩm suốt đời, hôm nay bị kết luận là ăn cắp – không ai bình tĩnh được.'

Thầy kể thêm về hai sư cô ở cốc: 'Một sư cô kêu ca: 'Trời ơi, gà hàng xóm vô cào vườn em!' Sư cô kia bình tĩnh đáp: 'Nó có cào ngoài vườn, nó có cào trúng mình đâu. Nó cào đất, không cào da thịt mình. Mình nổi sân là hư tâm rồi – hư rau thì trồng lại, đừng hư tâm.' Nhưng nếu người ta đánh đụng tới thân thể, tát mặt mình một cái, bóp một cái – thường bản ngã kích động, sân hận nổi lên liền.'

Thầy hỏi: 'Ai đánh ta có giận không? Một cái tát chưa sân? Tát lại một cái nữa, sân chưa?' Có người đáp: 'Sân rồi.' Thầy cười: 'Vậy đạo đức của ta cân nặng bằng hai cái tát.'

Thầy kể về các bậc tiền nhân: 'Trong tiền thân Đức Phật, bị vua chặt đứt tay chân vẫn bình thản. Ngài Mục Kiền Liên ngồi yên cho ngoại đạo đánh nát xương, rồi dùng thần thông kết nối lại, lễ Phật rồi mới nhập Niết bàn. Ngài Toàn Khoác ngồi chờ giặc đến, bị giáo đâm, trước khi chết hét một tiếng vang xa 10 dặm – tiếng hét của một con sư tử, tràn đầy thần lực, không phải kẻ sợ hãi. Những vị đó chứng đến mức xúc phạm tới thân thể không nổi nóng. Còn ta, được hai cái tát là chơi tới.'

Thầy lại nhắc đến văn hóa Á Đông: 'Cha mẹ hay đánh con nằm xuống, quất roi vào mông. Tại sao quất vào mông mà không quất chỗ khác? Vì mông đau mà vô hại, không thương tích, nhưng rất đau. Trời cho ta cái mông để bị đánh đòn. Bị cha mẹ đánh rát như vậy, ta có giận không? Ai giận là hư.'

Thầy kết thúc bằng một lời nhắc nhở đầy chất lượng: 'Trong kinh có 10 điều tâm niệm, trong đó có câu thứ 10: 'Oan ức không cần bày tỏ. Vì bày tỏ thì hèn nhát, mà trả thù thì oán đối, kéo dài. Chấp nhận tỉnh bơ.' Người ta cứ nói xấu mình, thản nhiên ôm cái oan đó mà sống, chẳng cần, chẳng động tâm, bình thản mà can đảm đến nỗi không cần giải bày. Ôm cái oan đó thanh thản mà múc cơm ăn, thanh thản mà lễ Phật, thanh thản mà ngồi thiền – không động tâm. Tu đến mức đó mới là đạo đức vô hạn.'

Bài pháp thoại kết thúc trong ánh đèn vàng ngày càng dịu, bóng thầy đổ dài trên sân chùa. Phật tử cúi đầu, mỗi người mang theo trong lòng một 'chiếc cân' vô hình để tự đo đạo đức của mình.

Ý nghĩa câu chuyện

Đạo đức của con người không phải vô hạn mà có giới hạn, phụ thuộc vào từng tình huống cụ thể. Qua các tiêu chí cân đo: tiền bạc có thể mua chuộc đến mức nào, sẵn sàng bố thí bao nhiêu phần trăm tài sản, chịu đựng được bao nhiêu lời xúc phạm hay sự đánh đập – mỗi người tự nhận ra giới hạn đạo đức của mình.Tấm gương sáng của Trần Bình Trọng với câu nói 'Ta thà làm quỷ nước nam, còn hơn vương của đất Bắc' cho thấy đạo đức vô hạn chỉ có được ở bậc thánh Tu Đà Hoàng hoặc người đã đạt đỉnh cao đạo đức. Mỗi người cần tự nhìn lại, tu tập để nâng cao giới hạn đạo đức của mình, hướng đến sự nhẫn nhục hoàn toàn và tinh thần 'oan ức không cần bày tỏ' như các bậc tiền nhân.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang